Rām, 3, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
खम् उत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा । (१।१)
kham utpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā |
ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे ॥ (३।२)
jñātvā virahitāṃ yo māṃ corayitvā palāyase ||
त्वयैव नूनं दुष्टात्मन् भीरुणा हर्तुम् इच्छता । (४।१)
tvayaiva nūnaṃ duṣṭātman bhīruṇā hartum icchatā |
यो हि माम् उद्यतस् त्रातुं सो ऽप्य् अयं विनिपातितः ॥ (४।३)
yo hi mām udyatas trātuṃ so 'py ayaṃ vinipātitaḥ ||
विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्ति जिता त्वया ॥ (५।२)
viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsti jitā tvayā ||
कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् । (७।१)
kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam |
सुनृशंसम् अधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः ॥ (७।२)
sunṛśaṃsam adharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ ||
धिक् ते शौर्यं च सत्त्वं च यत् त्वया कथितं तदा । (८।१)
dhik te śauryaṃ ca sattvaṃ ca yat tvayā kathitaṃ tadā |
कुलाक्रोशकरं लोके धिक् ते चारित्रम् ईदृशम् ॥ (८।२)
kulākrośakaraṃ loke dhik te cāritram īdṛśam ||
किं शक्यं कर्तुम् एवं हि यज् जवेनैव धावसि । (९।१)
kiṃ śakyaṃ kartum evaṃ hi yaj javenaiva dhāvasi |
मुहूर्तम् अपि तिष्ठस्व न जीवन् प्रतियास्यसि ॥ (९।२)
muhūrtam api tiṣṭhasva na jīvan pratiyāsyasi ||
न हि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः । (१०।१)
na hi cakṣuḥpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ |
ससैन्यो ऽपि समर्थस् त्वं मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥ (१०।२)
sasainyo 'pi samarthas tvaṃ muhūrtam api jīvitum ||
न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन । (११।१)
na tvaṃ tayoḥ śarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathaṃcana |
वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शम् अग्नेर् विहंगमः ॥ (११।२)
vane prajvalitasyeva sparśam agner vihaṃgamaḥ ||
साधु कृत्वात्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण । (१२।१)
sādhu kṛtvātmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa |
मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर् मम । (१२।२)
matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patir mama |
विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि ॥ (१२।३)
vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi ||
येन त्वं व्यवसायेन बलान् मां हर्तुम् इच्छसि । (१३।१)
yena tvaṃ vyavasāyena balān māṃ hartum icchasi |
न ह्य् अहं तम् अपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम् । (१४।१)
na hy ahaṃ tam apaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam |
उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान् धारयितुं चिरम् ॥ (१४।२)
utsahe śatruvaśagā prāṇān dhārayituṃ ciram ||
न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे । (१५।१)
na nūnaṃ cātmanaḥ śreyaḥ pathyaṃ vā samavekṣase |
मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत् पथ्यं तन् न रोचते । (१६।१)
mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yat pathyaṃ tan na rocate |
पश्यामीव हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम् ॥ (१६।२)
paśyāmīva hi kaṇṭhe tvāṃ kālapāśāvapāśitam ||
व्यक्तं हिरण्मयान् हि त्वं संपश्यसि महीरुहान् ॥ (१७।२)
vyaktaṃ hiraṇmayān hi tvaṃ saṃpaśyasi mahīruhān ||
तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैडूर्यप्रवरच्छदाम् । (१९।१)
taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaiḍūryapravaracchadām |
द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णाम् आयसैः कण्टकैश् चिताम् ॥ (१९।२)
drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇām āyasaiḥ kaṇṭakaiś citām ||
न हि त्वम् ईदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः । (२०।१)
na hi tvam īdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ |
धरितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः ॥ (२०।२)
dharituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ ||
क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर् मम महात्मनः ॥ (२१।२)
kva gato lapsyase śarma bhartur mama mahātmanaḥ ||
न त्वां हन्याच् छरैस् तीक्ष्णैर् इष्टभार्यापहारिणम् ॥ (२३।२)
na tvāṃ hanyāc charais tīkṣṇair iṣṭabhāryāpahāriṇam ||
तथा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विललाप पूर्वं करुणं च भामिनीम् । (२५।१)
tathā bhṛśārtāṃ bahu caiva bhāṣiṇīṃ vilalāpa pūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm |
जहार पापस् तरुणीं विवेष्टतीं नृपात्मजाम् आगतगात्रवेपथुम् ॥ (२५।२)
jahāra pāpas taruṇīṃ viveṣṭatīṃ nṛpātmajām āgatagātravepathum ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.