Rām, 2, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि । (१।१)
putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सैक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
viveṣṭamānam udīkṣya saikṣvākam idam abravīt ||
पापं कृत्वेव किम् इदं मम संश्रुत्य संश्रवम् । (२।१)
pāpaṃ kṛtveva kim idaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वम् अर्हसि ॥ (२।२)
śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvam arhasi ||
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः । (३।१)
āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ |
सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रचोदितः ॥ (३।२)
satyam āśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ ||
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः । (४।१)
saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
तथा ह्य् अलर्कस् तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे । (५।१)
tathā hy alarkas tejasvī brāhmaṇe vedapārage |
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यम् अन्वितः । (६।१)
saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyam anvitaḥ |
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ (६।२)
satyānurodhāt samaye velāṃ svāṃ nātivartate ||
अग्रतस् ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ (७।२)
agratas te parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ||
नाशकत् पाशम् उन्मोक्तुं बलिर् इन्द्रकृतं यथा ॥ (८।२)
nāśakat pāśam unmoktuṃ balir indrakṛtaṃ yathā ||
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ (९।२)
sa dhuryo vai parispandan yugacakrāntaraṃ yathā ||
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः । (१०।१)
vihvalābhyāṃ ca netrābhyām apaśyann iva bhūmipaḥ |
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१०।२)
kṛcchrād dhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīm idam abravīt ||
यस् ते मन्त्रकृतः पाणिर् अग्नौ पापे मया धृतः । (११।१)
yas te mantrakṛtaḥ pāṇir agnau pāpe mayā dhṛtaḥ |
तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ (११।२)
taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā ||
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥ (१२।२)
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā ||
किम् इदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् । (१३।१)
kim idaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam |
आनाययितुम् अक्लिष्टं पुत्रं रामम् इहार्हसि ॥ (१३।२)
ānāyayitum akliṣṭaṃ putraṃ rāmam ihārhasi ||
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् । (१४।१)
sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram |
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ (१४।२)
niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi ||
राजा प्रचोदितो ऽभीक्ष्णं कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
rājā pracodito 'bhīkṣṇaṃ kaikeyīm idam abravīt ||
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि नष्टा च मम चेतना । (१६।१)
dharmabandhena baddho 'smi naṣṭā ca mama cetanā |
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुम् इच्छामि धार्मिकम् ॥ (१६।२)
jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭum icchāmi dhārmikam ||
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा कैकेयी तदनन्तरम् । (१७।१)
iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram |
स्वयम् एवाब्रवीत् सूतं गच्छ त्वं रामम् आनय ॥ (१७।२)
svayam evābravīt sūtaṃ gaccha tvaṃ rāmam ānaya ||
ततः स राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति । (१८।१)
tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati |
शोकारक्तेक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ॥ (१८।२)
śokāraktekṣaṇaḥ śrīmān udvīkṣyovāca dhārmikaḥ ||
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् । (१९।१)
sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam |
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशाद् अपाक्रमन् ॥ (१९।२)
pragṛhītāñjaliḥ kiṃcit tasmād deśād apākraman ||
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान् न शशाक महीपतिः । (२०।१)
yadā vaktuṃ svayaṃ dainyān na śaśāka mahīpatiḥ |
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ (२०।२)
tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha ||
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रम् आनय सुन्दरम् । (२१।१)
sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghram ānaya sundaram |
सुमन्त्रश् चिन्तयामास त्वरितं चोदितस् तया । (२२।१)
sumantraś cintayāmāsa tvaritaṃ coditas tayā |
व्यक्तं रामो ऽभिषेकार्थम् इहायास्यति धर्मवित् ॥ (२२।२)
vyaktaṃ rāmo 'bhiṣekārtham ihāyāsyati dharmavit ||
ततः पुरस्तात् सहसा विनिर्गतो महीपतीन् द्वारगतान् विलोकयन् । (२४।१)
tataḥ purastāt sahasā vinirgato mahīpatīn dvāragatān vilokayan |
ददर्श पौरान् विविधान् महाधनान् उपस्थितान् द्वारम् उपेत्य विष्ठितान् ॥ (२४।२)
dadarśa paurān vividhān mahādhanān upasthitān dvāram upetya viṣṭhitān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.