Rām, 6, 77
Select a line for its word-by-word analysis.
युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ । (१।१)
yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau |
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ (१।२)
śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani ||
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ॥ (२।२)
utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān ||
चिछिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ॥ (४।२)
cichiduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ ||
बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानाम् इव द्विपः ॥ (५।२)
babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānām iva dvipaḥ ||
एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणम् इव स्थितः । (७।१)
eko 'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇam iva sthitaḥ |
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ (७।२)
etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ ||
रावणं वर्जयित्वा तु शेषम् अस्य बलं हतम् ॥ (८।२)
rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣam asya balaṃ hatam ||
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ (९।२)
kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ ||
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः । (१०।१)
akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ |
कम्पनः सत्त्ववन्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ (१०।२)
kampanaḥ sattvavantaśca devāntakanarāntakau ||
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ (११।२)
bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu ||
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर् मम । (१३।१)
ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janitur mama |
घृणाम् अपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुर् आत्मजम् ॥ (१३।२)
ghṛṇām apāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrātur ātmajam ||
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यते । (१४।१)
hantukāmasya me bāṣpaṃ cakṣuścaiva nirudhyate |
वानरा घ्नन्तुं सम्भूय भृत्यान् अस्य समीपगान् ॥ (१४।३)
vānarā ghnantuṃ sambhūya bhṛtyān asya samīpagān ||
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गलानि च विव्यधुः ॥ (१५।२)
vānarendrā jahṛṣire lāṅgalāni ca vivyadhuḥ ||
ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च मुहुर् मुहुः । (१६।१)
tataste kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaśca muhur muhuḥ |
मुमुचुर् विविधान्नादान्मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ (१६।२)
mumucur vividhānnādānmeghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ ||
जाम्बवान् अपि तैः सर्वैः स्वयूथैर् अभिसंवृतः । (१७।१)
jāmbavān api taiḥ sarvaiḥ svayūthair abhisaṃvṛtaḥ |
अश्मभिस्ताडयामास नखैर् दन्तैश्च राक्षसान् ॥ (१७।२)
aśmabhistāḍayāmāsa nakhair dantaiśca rākṣasān ||
निघ्नन्तम् ऋक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः । (१८।१)
nighnantam ṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ |
परिवव्रुर् भयं त्यक्त्वा तम् अनेकविधायुधाः ॥ (१८।२)
parivavrur bhayaṃ tyaktvā tam anekavidhāyudhāḥ ||
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टसैर् यष्टितोमरैः । (१९।१)
śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭasair yaṣṭitomaraiḥ |
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर् निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ (१९।२)
jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnur nighnantaṃ rākṣasīṃ camūm ||
स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् । (२०।१)
sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām |
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ (२०।२)
devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ ||
हनूमान् अपि संक्रुद्धः सालम् उत्पाट्य पर्वतात् । (२१।१)
hanūmān api saṃkruddhaḥ sālam utpāṭya parvatāt |
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् युधि । (२२।१)
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajid yudhi |
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ । (२३।१)
tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau |
शरौघान् अभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ (२३।२)
śaraughān abhivarṣantau jaghnatustau parasparam ||
अभीक्ष्णम् अन्तर्दधतुः शरजालैर् महाबलौ । (२४।१)
abhīkṣṇam antardadhatuḥ śarajālair mahābalau |
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ॥ (२४।२)
candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau ||
न ह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः । (२५।१)
na hyādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ |
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥ (२५।२)
na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ ||
न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । (२६।१)
na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam |
अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ॥ (२६।२)
adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt ||
स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुश्च महर्षयः । (२८।२)
svastyastu lokebhya iti jajalpuśca maharṣayaḥ |
संपेतुश्चात्र सम्प्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ (२८।३)
saṃpetuścātra samprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ ||
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर् विव्याध चतुरो हयान् ॥ (२९।२)
śaraiścaturbhiḥ saumitrir vivyādha caturo hayān ||
लाघवाद् राघवः श्रीमाञ् शिरः कायाद् अपाहरत् ॥ (३०।२)
lāghavād rāghavaḥ śrīmāñ śiraḥ kāyād apāharat ||
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ (३१।२)
prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha ||
ततः परमसंहृष्टो लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ (३२।२)
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan ||
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर् वेगं हरीश्वराः ॥ (३३।२)
amṛṣyamāṇāścatvāraścakrur vegaṃ harīśvarāḥ ||
ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णम् उत्पत्य वानराः । (३४।१)
te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇam utpatya vānarāḥ |
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर् भीमविक्रमाः ॥ (३४।२)
caturṣu sumahāvīryā nipetur bhīmavikramāḥ ||
तेषाम् अधिष्ठितानां तैर् वानरैः पर्वतोपमैः । (३५।१)
teṣām adhiṣṭhitānāṃ tair vānaraiḥ parvatopamaiḥ |
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ (३५।२)
mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata ||
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् । (३६।१)
te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham |
पुनर् उत्पत्य वेगेन तस्थुर् लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ (३६।२)
punar utpatya vegena tasthur lakṣmaṇapārśvataḥ ||
ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः । (३८।१)
tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ |
सृजन्तम् आदौ निशिताञ् शरोत्तमान् भृशं तदा बाणगणैर् न्यवारयत् ॥ (३८।२)
sṛjantam ādau niśitāñ śarottamān bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇair nyavārayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.