Rām, 2, 82
Select a line for its word-by-word analysis.
तच् छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरतः सह मन्त्रिभिः । (१।१)
tac chrutvā nipuṇaṃ sarvaṃ bharataḥ saha mantribhiḥ |
इङ्गुदीमूलम् आगम्य रामशय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥ (१।२)
iṅgudīmūlam āgamya rāmaśayyām avekṣya tām ||
जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥ (३।२)
jāto daśarathenorvyāṃ na rāmaḥ svaptum arhati ||
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः । (८।१)
bandibhir vanditaḥ kāle bahubhiḥ sūtamāgadhaiḥ |
गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिश् च परंतपः ॥ (८।२)
gāthābhir anurūpābhiḥ stutibhiś ca paraṃtapaḥ ||
अश्रद्धेयम् इदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा । (९।१)
aśraddheyam idaṃ loke na satyaṃ pratibhāti mā |
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो ऽयम् इति मे मतिः ॥ (९।२)
muhyate khalu me bhāvaḥ svapno 'yam iti me matiḥ ||
इयं शय्या मम भ्रातुर् इदं हि परिवर्तितम् । (१२।१)
iyaṃ śayyā mama bhrātur idaṃ hi parivartitam |
स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर् विमृदितं तृणम् ॥ (१२।२)
sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrair vimṛditaṃ tṛṇam ||
मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ् शयने तदा । (१३।१)
manye sābharaṇā suptā sītāsmiñ śayane tadā |
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥ (१३।२)
tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ ||
तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥ (१४।२)
tathā hy ete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ ||
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी । (१५।१)
manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī |
सर्वलोकप्रियस् त्यक्त्वा राज्यं प्रियम् अनुत्तमम् ॥ (१६।२)
sarvalokapriyas tyaktvā rājyaṃ priyam anuttamam ||
कथम् इन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः । (१७।१)
katham indīvaraśyāmo raktākṣaḥ priyadarśanaḥ |
सुखभागी च दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः ॥ (१७।२)
sukhabhāgī ca duḥkhārhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ ||
सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं यानुगता वनम् । (१८।१)
siddhārthā khalu vaidehī patiṃ yānugatā vanam |
वयं संशयिताः सर्वे हीनास् तेन महात्मना ॥ (१८।२)
vayaṃ saṃśayitāḥ sarve hīnās tena mahātmanā ||
गते दशरथे स्वर्गे रामे चारण्यम् आश्रिते ॥ (१९।२)
gate daśarathe svarge rāme cāraṇyam āśrite ||
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसापि वसुंधराम् । (२०।१)
na ca prārthayate kaścin manasāpi vasuṃdharām |
वने ऽपि वसतस् तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥ (२०।२)
vane 'pi vasatas tasya bāhuvīryābhirakṣitām ||
अप्रहृष्टबलां न्यूनां विषमस्थाम् अनावृताम् । (२२।१)
aprahṛṣṭabalāṃ nyūnāṃ viṣamasthām anāvṛtām |
शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान् विषकृतान् इव ॥ (२२।२)
śatravo nābhimanyante bhakṣān viṣakṛtān iva ||
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये ऽहं तृणेषु वा । (२३।१)
adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye 'haṃ tṛṇeṣu vā |
तस्यार्थम् उत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने । (२४।१)
tasyārtham uttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane |
तं प्रतिश्रवम् आमुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥ (२४।२)
taṃ pratiśravam āmucya nāsya mithyā bhaviṣyati ||
वसन्तं भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति । (२५।१)
vasantaṃ bhrātur arthāya śatrughno mānuvatsyati |
लक्ष्मणेन सह त्व् आर्यो ऽयोध्यां पालयिष्यति ॥ (२५।२)
lakṣmaṇena saha tv āryo 'yodhyāṃ pālayiṣyati ||
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायां द्विजातयः । (२६।१)
abhiṣekṣyanti kākutstham ayodhyāyāṃ dvijātayaḥ |
अपि मे देवताः कुर्युर् इमं सत्यं मनोरथम् ॥ (२६।२)
api me devatāḥ kuryur imaṃ satyaṃ manoratham ||
प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते । (२७।१)
prasādyamānaḥ śirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi na prapatsyate |
ततो ऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वने वसन् नार्हति माम् उपेक्षितुम् ॥ (२७।२)
tato 'nuvatsyāmi cirāya rāghavaṃ vane vasan nārhati mām upekṣitum ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.