रामायणRāmāyaṇa

Rām, 4, 17

275 of 606 · 91 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः । (१।१)

tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |

1.2१.२

पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ (१।२)

papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ ||

2.1२.१

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस् तप्तकाञ्चनभूषणः । (२।१)

sa bhūmau nyastasarvāṅgas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ |

2.2२.२

अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिर् इव ध्वजः ॥ (२।२)

apatad devarājasya muktaraśmir iva dhvajaḥ ||

3.1३.१

तस्मिन् निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे । (३।१)

tasmin nipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |

3.2३.२

नष्टचन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ (३।२)

naṣṭacandram iva vyoma na vyarājata bhūtalam ||

4.1४.१

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः । (४।१)

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |

4.2४.२

न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ (४।२)

na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||

5.1५.१

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता । (५।१)

śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā |

5.2५.२

दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस् तेजः श्रियं च सा ॥ (५।२)

dadhāra harimukhyasya prāṇāṃs tejaḥ śriyaṃ ca sā ||

6.1६.१

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः । (६।१)

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |

6.2६.२

संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ (६।२)

saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat ||

7.1७.१

तस्य माला च देहश् च मर्मघाती च यः शरः । (७।१)

tasya mālā ca dehaś ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |

7.2७.२

त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ (७।२)

tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate ||

8.1८.१

तद् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् । (८।१)

tad astraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |

8.2८.२

रामबाणासनक्षिप्तम् आवहत् परमां गतिम् ॥ (८।२)

rāmabāṇāsanakṣiptam āvahat paramāṃ gatim ||

9.1९.१

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषम् इवानलम् । (९।१)

taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣam ivānalam |

9.2९.२

ययातिम् इव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ (९।२)

yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam ||

10.1१०.१

आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् । (१०।१)

ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam |

10.2१०.२

महेन्द्रम् इव दुर्धर्षं महेन्द्रम् इव दुःसहम् ॥ (१०।२)

mahendram iva durdharṣaṃ mahendram iva duḥsaham ||

11.1११.१

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् । (११।१)

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam |

11.2११.२

सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् । (११।२)

siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |

11.3११.३

लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ (११।३)

lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca ||

12.1१२.१

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् । (१२।१)

sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |

12.2१२.२

अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ (१२।२)

abravīt praśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam ||

13.1१३.१

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस् त्वया गुणः । (१३।१)

parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptas tvayā guṇaḥ |

13.2१३.२

यद् अहं युद्धसंरब्धस् त्वत्कृते निधनं गतः ॥ (१३।२)

yad ahaṃ yuddhasaṃrabdhas tvatkṛte nidhanaṃ gataḥ ||

14.1१४.१

कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः । (१४।१)

kulīnaḥ sattvasampannas tejasvī caritavrataḥ |

14.2१४.२

रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ (१४।२)

rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ ||

15.1१५.१

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः । (१५।१)

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |

15.2१५.२

इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ (१५।२)

iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi ||

16.1१६.१

तान् गुणान् सम्प्रधार्याहम् अग्र्यं चाभिजनं तव । (१६।१)

tān guṇān sampradhāryāham agryaṃ cābhijanaṃ tava |

16.2१६.२

तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥ (१६।२)

tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ ||

17.1१७.१

न माम् अन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुम् अर्हसि । (१७।१)

na mām anyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhum arhasi |

17.2१७.२

इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ (१७।२)

iti me buddhir utpannā babhūvādarśane tava ||

18.1१८.१

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकम् । (१८।१)

na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajam adhārmikam |

18.2१८.२

जाने पापसमाचारं तृणैः कूपम् इवावृतम् ॥ (१८।२)

jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpam ivāvṛtam ||

19.1१९.१

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नम् इव पावकम् । (१९।१)

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannam iva pāvakam |

19.2१९.२

नाहं त्वाम् अभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ (१९।२)

nāhaṃ tvām abhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam ||

20.1२०.१

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्य् अहम् । (२०।१)

viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromy aham |

20.2२०.२

न च त्वां प्रतिजाने ऽहं कस्मात् त्वं हंस्य् अकिल्बिषम् ॥ (२०।२)

na ca tvāṃ pratijāne 'haṃ kasmāt tvaṃ haṃsy akilbiṣam ||

21.1२१.१

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् । (२१।१)

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |

21.2२१.२

माम् इहाप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम् ॥ (२१।२)

mām ihāpratiyudhyantam anyena ca samāgatam ||

22.1२२.१

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः । (२२।१)

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |

22.2२२.२

लिङ्गम् अप्य् अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ (२२।२)

liṅgam apy asti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam ||

23.1२३.१

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः । (२३।१)

kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ |

23.2२३.२

धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ (२३।२)

dharmaliṅgapraticchannaḥ krūraṃ karma samācaret ||

24.1२४.१

राम राजकुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः । (२४।१)

rāma rājakule jāto dharmavān iti viśrutaḥ |

24.2२४.२

अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ॥ (२४।२)

abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi ||

25.1२५.१

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ । (२५।१)

sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |

25.2२५.२

पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश् चाप्य् अपकारिषु ॥ (२५।२)

pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaś cāpy apakāriṣu ||

26.1२६.१

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः । (२६।१)

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |

26.2२६.२

एषा प्रकृतिर् अस्माकं पुरुषस् त्वं नरेश्वरः ॥ (२६।२)

eṣā prakṛtir asmākaṃ puruṣas tvaṃ nareśvaraḥ ||

27.1२७.१

भूमिर् हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च । (२७।१)

bhūmir hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca |

27.2२७.२

तत्र कस् ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ (२७।२)

tatra kas te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||

28.1२८.१

नयश् च विनयश् चोभौ निग्रहानुग्रहाव् अपि । (२८।१)

nayaś ca vinayaś cobhau nigrahānugrahāv api |

28.2२८.२

राजवृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ (२८।२)

rājavṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ ||

29.1२९.१

त्वं तु कामप्रधानश् च कोपनश् चानवस्थितः । (२९।१)

tvaṃ tu kāmapradhānaś ca kopanaś cānavasthitaḥ |

29.2२९.२

राजवृत्तैश् च संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ (२९।२)

rājavṛttaiś ca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ ||

30.1३०.१

न ते ऽस्त्य् अपचितिर् धर्मे नार्थे बुद्धिर् अवस्थिता । (३०।१)

na te 'sty apacitir dharme nārthe buddhir avasthitā |

30.2३०.२

इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ (३०।२)

indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara ||

31.1३१.१

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इहानपराधिनम् । (३१।१)

hatvā bāṇena kākutstha mām ihānaparādhinam |

31.2३१.२

किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ (३१।२)

kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam ||

32.1३२.१

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश् चोरः प्राणिवधे रतः । (३२।१)

rājahā brahmahā goghnaś coraḥ prāṇivadhe rataḥ |

32.2३२.२

नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ (३२।२)

nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ ||

33.1३३.१

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्य् अस्थि च वर्जितम् । (३३।१)

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇy asthi ca varjitam |

33.2३३.२

अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर् धर्मचारिभिः ॥ (३३।२)

abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhair dharmacāribhiḥ ||

34.1३४.१

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । (३४।१)

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |

34.2३४.२

शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश् च पञ्चमः ॥ (३४।२)

śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ ||

35.1३५.१

चर्म चास्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः । (३५।१)

carma cāsthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ |

35.2३५.२

अभक्ष्याणि च मांसानि सो ऽहं पञ्चनखो हतः ॥ (३५।२)

abhakṣyāṇi ca māṃsāni so 'haṃ pañcanakho hataḥ ||

36.1३६.१

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा । (३६।१)

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |

36.2३६.२

प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिता यथा ॥ (३६।२)

pramadā śīlasampannā dhūrtena patitā yathā ||

37.1३७.१

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः । (३७।१)

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ |

37.2३७.२

कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ (३७।२)

kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā ||

38.1३८.१

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना । (३८।१)

chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |

38.2३८.२

त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ (३८।२)

tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā ||

39.1३९.१

दृश्यमानस् तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज । (३९।१)

dṛśyamānas tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |

39.2३९.२

अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस् त्वं निहतो मया ॥ (३९।२)

adya vaivasvataṃ devaṃ paśyes tvaṃ nihato mayā ||

40.1४०.१

त्वयादृश्येन तु रणे निहतो ऽहं दुरासदः । (४०।१)

tvayādṛśyena tu raṇe nihato 'haṃ durāsadaḥ |

40.2४०.२

प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ (४०।२)

prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ ||

41.1४१.१

सुग्रीवप्रियकामेन यद् अहं निहतस् त्वया । (४१।१)

sugrīvapriyakāmena yad ahaṃ nihatas tvayā |

41.2४१.२

कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते ऽनिहतं रावणं रणे ॥ (४१।२)

kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te 'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe ||

42.1४२.१

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् । (४२।१)

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |

42.2४२.२

आनयेयं तवादेशाच् छ्वेताम् अश्वतरीम् इव ॥ (४२।२)

ānayeyaṃ tavādeśāc chvetām aśvatarīm iva ||

43.1४३.१

युक्तं यत् प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि । (४३।१)

yuktaṃ yat prāpnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |

43.2४३.२

अयुक्तं यद् अधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ (४३।२)

ayuktaṃ yad adharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe ||

44.1४४.१

कामम् एवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते । (४४।१)

kāmam evaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate |

44.2४४.२

क्षमं चेद् भवता प्राप्तम् उत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ (४४।२)

kṣamaṃ ced bhavatā prāptam uttaraṃ sādhu cintyatām ||

45.1४५.१

इत्य् एवम् उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा । (४५।१)

ity evam uktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātād vyathito mahātmā |

45.2४५.२

समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ (४५।२)

samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 4, 17

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit