Rām, 4, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस् तप्तकाञ्चनभूषणः । (२।१)
sa bhūmau nyastasarvāṅgas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ (४।२)
na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस् तेजः श्रियं च सा ॥ (५।२)
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃs tejaḥ śriyaṃ ca sā ||
तद् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् । (८।१)
tad astraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
ययातिम् इव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ (९।२)
yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam ||
महेन्द्रम् इव दुर्धर्षं महेन्द्रम् इव दुःसहम् ॥ (१०।२)
mahendram iva durdharṣaṃ mahendram iva duḥsaham ||
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् । (११।२)
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् । (१२।१)
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ (१२।२)
abravīt praśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam ||
पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस् त्वया गुणः । (१३।१)
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptas tvayā guṇaḥ |
यद् अहं युद्धसंरब्धस् त्वत्कृते निधनं गतः ॥ (१३।२)
yad ahaṃ yuddhasaṃrabdhas tvatkṛte nidhanaṃ gataḥ ||
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः । (१४।१)
kulīnaḥ sattvasampannas tejasvī caritavrataḥ |
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहम् अग्र्यं चाभिजनं तव । (१६।१)
tān guṇān sampradhāryāham agryaṃ cābhijanaṃ tava |
तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥ (१६।२)
tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ ||
न माम् अन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुम् अर्हसि । (१७।१)
na mām anyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhum arhasi |
इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ (१७।२)
iti me buddhir utpannā babhūvādarśane tava ||
न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकम् । (१८।१)
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajam adhārmikam |
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नम् इव पावकम् । (१९।१)
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannam iva pāvakam |
नाहं त्वाम् अभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ (१९।२)
nāhaṃ tvām abhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam ||
न च त्वां प्रतिजाने ऽहं कस्मात् त्वं हंस्य् अकिल्बिषम् ॥ (२०।२)
na ca tvāṃ pratijāne 'haṃ kasmāt tvaṃ haṃsy akilbiṣam ||
माम् इहाप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम् ॥ (२१।२)
mām ihāpratiyudhyantam anyena ca samāgatam ||
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः । (२२।१)
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
लिङ्गम् अप्य् अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ (२२।२)
liṅgam apy asti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam ||
कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः । (२३।१)
kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ |
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ (२३।२)
dharmaliṅgapraticchannaḥ krūraṃ karma samācaret ||
साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ । (२५।१)
sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश् चाप्य् अपकारिषु ॥ (२५।२)
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaś cāpy apakāriṣu ||
एषा प्रकृतिर् अस्माकं पुरुषस् त्वं नरेश्वरः ॥ (२६।२)
eṣā prakṛtir asmākaṃ puruṣas tvaṃ nareśvaraḥ ||
भूमिर् हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च । (२७।१)
bhūmir hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca |
तत्र कस् ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ (२७।२)
tatra kas te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||
नयश् च विनयश् चोभौ निग्रहानुग्रहाव् अपि । (२८।१)
nayaś ca vinayaś cobhau nigrahānugrahāv api |
राजवृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ (२८।२)
rājavṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ ||
त्वं तु कामप्रधानश् च कोपनश् चानवस्थितः । (२९।१)
tvaṃ tu kāmapradhānaś ca kopanaś cānavasthitaḥ |
न ते ऽस्त्य् अपचितिर् धर्मे नार्थे बुद्धिर् अवस्थिता । (३०।१)
na te 'sty apacitir dharme nārthe buddhir avasthitā |
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ (३०।२)
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara ||
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इहानपराधिनम् । (३१।१)
hatvā bāṇena kākutstha mām ihānaparādhinam |
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ (३१।२)
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam ||
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश् चोरः प्राणिवधे रतः । (३२।१)
rājahā brahmahā goghnaś coraḥ prāṇivadhe rataḥ |
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्य् अस्थि च वर्जितम् । (३३।१)
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇy asthi ca varjitam |
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर् धर्मचारिभिः ॥ (३३।२)
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhair dharmacāribhiḥ ||
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । (३४।१)
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश् च पञ्चमः ॥ (३४।२)
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ ||
चर्म चास्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः । (३५।१)
carma cāsthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ |
अभक्ष्याणि च मांसानि सो ऽहं पञ्चनखो हतः ॥ (३५।२)
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so 'haṃ pañcanakho hataḥ ||
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा । (३६।१)
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः । (३७।१)
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ |
छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना । (३८।१)
chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
दृश्यमानस् तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज । (३९।१)
dṛśyamānas tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस् त्वं निहतो मया ॥ (३९।२)
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyes tvaṃ nihato mayā ||
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते ऽनिहतं रावणं रणे ॥ (४१।२)
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te 'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe ||
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् । (४२।१)
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
युक्तं यत् प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि । (४३।१)
yuktaṃ yat prāpnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |
क्षमं चेद् भवता प्राप्तम् उत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ (४४।२)
kṣamaṃ ced bhavatā prāptam uttaraṃ sādhu cintyatām ||
इत्य् एवम् उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा । (४५।१)
ity evam uktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātād vyathito mahātmā |
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ (४५।२)
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.