Rām, 2, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
श्वसन्तम् इव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ (१।२)
śvasantam iva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam ||
आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् । (२।१)
āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वम् आत्मवान् ॥ (२।२)
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān ||
सौमित्रे यो ऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः । (३।१)
saumitre yo 'bhiṣekārthe mama sambhārasambhramaḥ |
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सो ऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥ (३।२)
abhiṣekanivṛttyarthe so 'stu sambhārasambhramaḥ ||
माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु ॥ (४।२)
mātā naḥ sā yathā na syāt saviśaṅkā tathā kuru ||
तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । (५।१)
tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtam api notsahe |
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रे ऽहम् उपेक्षितुम् ॥ (५।२)
manasi pratisaṃjātaṃ saumitre 'ham upekṣitum ||
मातॄणां वा पितुर् वाहं कृतम् अल्पं च विप्रियम् ॥ (६।२)
mātṝṇāṃ vā pitur vāhaṃ kṛtam alpaṃ ca vipriyam ||
सत्यः सत्याभिसंधश् च नित्यं सत्यपराक्रमः । (७।१)
satyaḥ satyābhisaṃdhaś ca nityaṃ satyaparākramaḥ |
तस्यापि हि भवेद् अस्मिन् कर्मण्य् अप्रतिसंहृते । (८।१)
tasyāpi hi bhaved asmin karmaṇy apratisaṃhṛte |
सत्यं नेति मनस्तापस् तस्य तापस् तपेच् च माम् ॥ (८।२)
satyaṃ neti manastāpas tasya tāpas tapec ca mām ||
अन्वग् एवाहम् इच्छामि वनं गन्तुम् इतः पुनः ॥ (९।२)
anvag evāham icchāmi vanaṃ gantum itaḥ punaḥ ||
मम प्रव्राजनाद् अद्य कृतकृत्या नृपात्मजा । (१०।१)
mama pravrājanād adya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
गते ऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥ (११।२)
gate 'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham ||
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश् च सुसमाहितम् । (१२।१)
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaś ca susamāhitam |
तत् तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥ (१२।२)
tat tu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram ||
कृतान्तस् त्व् एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने । (१३।१)
kṛtāntas tv eva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनर् एव निवर्तने ॥ (१३।२)
rājyasya ca vitīrṇasya punar eva nivartane ||
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर् हि कथं स्यान् मम पीडने । (१४।१)
kaikeyyāḥ pratipattir hi kathaṃ syān mama pīḍane |
यदि भावो न दैवो ऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ (१४।२)
yadi bhāvo na daivo 'yaṃ kṛtāntavihito bhavet ||
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् । (१५।१)
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुते ऽपि वा ॥ (१५।२)
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute 'pi vā ||
सो ऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश् च दुर्वचैः । (१६।१)
so 'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiś ca durvacaiḥ |
उग्रैर् वाक्यैर् अहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये ॥ (१६।२)
ugrair vākyair ahaṃ tasyā nānyad daivāt samarthaye ||
ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ ॥ (१७।२)
brūyāt sā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau ||
यद् अचिन्त्यं तु तद् दैवं भूतेष्व् अपि न हन्यते । (१८।१)
yad acintyaṃ tu tad daivaṃ bhūteṣv api na hanyate |
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ (१८।२)
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ ||
कश्चिद् दैवेन सौमित्रे योद्धुम् उत्सहते पुमान् । (१९।१)
kaścid daivena saumitre yoddhum utsahate pumān |
यस्य न ग्रहणं किंचित् कर्मणो ऽन्यत्र दृश्यते ॥ (१९।२)
yasya na grahaṇaṃ kiṃcit karmaṇo 'nyatra dṛśyate ||
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ । (२०।१)
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
यस्य किंचित् तथा भूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ (२०।२)
yasya kiṃcit tathā bhūtaṃ nanu daivasya karma tat ||
व्याहते ऽप्य् अभिषेके मे परितापो न विद्यते । (२१।१)
vyāhate 'py abhiṣeke me paritāpo na vidyate |
तस्माद् अपरितापः संस् त्वम् अप्य् अनुविधाय माम् । (२१।२)
tasmād aparitāpaḥ saṃs tvam apy anuvidhāya mām |
प्रतिसंहारय क्षिप्रम् आभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ (२१।३)
pratisaṃhāraya kṣipram ābhiṣecanikīṃ kriyām ||
न लक्ष्मणास्मिन् मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्य् अतिशङ्कनीया । (२२।१)
na lakṣmaṇāsmin mama rājyavighne mātā yavīyasy atiśaṅkanīyā |
दैवाभिपन्ना हि वदन्त्य् अनिष्टं जानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥ (२२।२)
daivābhipannā hi vadanty aniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathāprabhāvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.