Rām, 3, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् । (१।२)
tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān |
अब्रवील् लक्ष्मणं रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ (१।३)
abravīl lakṣmaṇaṃ rāmo bhrātaraṃ dīptatejasam ||
कष्टं वनम् इदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः । (२।१)
kaṣṭaṃ vanam idaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ |
तद्विधैर् एव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ (६।२)
tadvidhair eva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ ||
हरिभिर् वाजिभिर् युक्तम् अन्तरिक्षगतं रथम् । (७।१)
haribhir vājibhir yuktam antarikṣagataṃ ratham |
पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् । (८।१)
pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham |
अपश्यद् विमलं छत्त्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥ (८।२)
apaśyad vimalaṃ chattraṃ citramālyopaśobhitam ||
अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिर् अग्र्याभिर् ईडिरे ॥ (१०।२)
antarikṣagataṃ devaṃ vāgbhir agryābhir īḍire ||
दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । (११।१)
dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇam abravīt |
ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः । (११।२)
ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ |
अन्तरिक्षगता दिव्यास् त इमे हरयो ध्रुवम् ॥ (११।३)
antarikṣagatā divyās ta ime harayo dhruvam ||
इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्य् अभितो रथम् । (१२।१)
ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhanty abhito ratham |
रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् ॥ (१३।२)
rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam ||
यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः ॥ (१४।२)
yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ ||
इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण । (१५।१)
ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa |
यावज् जानाम्य् अहं व्यक्तं क एष द्युतिमान् रथे ॥ (१५।२)
yāvaj jānāmy ahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimān rathe ||
तम् एवम् उक्त्वा सौमित्रिम् इहैव स्थीयताम् इति । (१६।१)
tam evam uktvā saumitrim ihaiva sthīyatām iti |
अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ (१६।२)
abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati ||
ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः । (१७।१)
tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ |
शरभङ्गम् अनुज्ञाप्य विबुधान् इदम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
śarabhaṅgam anujñāpya vibudhān idam abravīt ||
इहोपयात्य् असौ रामो यावन् मां नाभिभाषते । (१८।१)
ihopayāty asau rāmo yāvan māṃ nābhibhāṣate |
निष्ठां नयत तावत् तु ततो मां द्रष्टुम् अर्हति ॥ (१८।२)
niṣṭhāṃ nayata tāvat tu tato māṃ draṣṭum arhati ||
जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहम् अचिराद् इमम् । (१९।१)
jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāham acirād imam |
कर्म ह्य् अनेन कर्तव्यं महद् अन्यैः सुदुष्करम् ॥ (१९।२)
karma hy anena kartavyaṃ mahad anyaiḥ suduṣkaram ||
इति वज्री तम् आमन्त्र्य मानयित्वा च तापसम् । (२०।१)
iti vajrī tam āmantrya mānayitvā ca tāpasam |
प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः । (२१।१)
prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ |
तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः । (२२।१)
tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ |
निषेदुस् तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥ (२२।२)
niṣedus tadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ ||
ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत् स राघवः । (२३।१)
tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchat sa rāghavaḥ |
शरभङ्गश् च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥ (२३।२)
śarabhaṅgaś ca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat ||
जितम् उग्रेण तपसा दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥ (२४।२)
jitam ugreṇa tapasā duṣprāpam akṛtātmabhiḥ ||
अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानम् अदूरतः । (२५।१)
ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānam adūrataḥ |
ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वाम् अदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥ (२५।२)
brahmalokaṃ na gacchāmi tvām adṛṣṭvā priyātithim ||
ब्राह्म्याश् च नाकपृष्ठ्याश् च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ (२६।३)
brāhmyāś ca nākapṛṣṭhyāś ca pratigṛhṇīṣva māmakān ||
एवम् उक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः । (२७।१)
evam ukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
अहम् एवाहरिष्यामि सर्वांल् लोकान् महामुने । (२८।१)
aham evāhariṣyāmi sarvāṃl lokān mahāmune |
आवासं त्व् अहम् इच्छामि प्रदिष्टम् इह कानने ॥ (२८।२)
āvāsaṃ tv aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane ||
शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनर् एवाब्रवीद् वचः ॥ (२९।२)
śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punar evābravīd vacaḥ ||
सुतीक्ष्णम् अभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् । (३०।१)
sutīkṣṇam abhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam |
एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् । (३१।१)
eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām |
यावज् जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचम् इवोरगः ॥ (३१।२)
yāvaj jahāmi gātrāṇi jīrṇāṃ tvacam ivoragaḥ ||
ततो ऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् । (३२।१)
tato 'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit |
तस्य रोमाणि केशांश् च ददाहाग्निर् महात्मनः । (३३।१)
tasya romāṇi keśāṃś ca dadāhāgnir mahātmanaḥ |
जीर्णां त्वचं तथास्थीनि यच् च मांसं च शोणितम् ॥ (३३।२)
jīrṇāṃ tvacaṃ tathāsthīni yac ca māṃsaṃ ca śoṇitam ||
उत्थायाग्निचयात् तस्माच् छरभङ्गो व्यरोचत ॥ (३४।२)
utthāyāgnicayāt tasmāc charabhaṅgo vyarocata ||
स लोकान् आहिताग्नीनाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । (३५।१)
sa lokān āhitāgnīnām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥ (३५।२)
devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata ||
स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह । (३६।१)
sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha |
पितामहश् चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतम् इत्य् उवाच ह ॥ (३६।२)
pitāmahaś cāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatam ity uvāca ha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.