Rām, 5, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ (१।२)
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha ||
अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ (२।२)
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā ||
योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः । (३।१)
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
अनिश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिम् अधिगच्छति ॥ (३।२)
aniśvasan kapistatra na glānim adhigacchati ||
किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ॥ (४।२)
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam ||
स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवताम् अपि चोत्तमः । (५।१)
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatām api cottamaḥ |
जगाम वेगवांल् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ (५।२)
jagāma vegavāṃl laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim ||
शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनराजीश्च पुष्पिताः । (७।१)
śailāṃśca tarusaṃchannān vanarājīśca puṣpitāḥ |
स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ (८।२)
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ ||
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् । (९।१)
saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकान् अपि ॥ (९।२)
priyālānmuculindāṃśca kuṭajān ketakān api ||
प्रियङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा । (१०।१)
priyaṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
असनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ (१०।२)
asanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān ||
आक्रीडान् विविधान् रम्यान् विविधांश्च जलाशयान् ॥ (१२।२)
ākrīḍān vividhān ramyān vividhāṃśca jalāśayān ||
संततान् विविधैर् वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः । (१३।१)
saṃtatān vividhair vṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
समासाद्य च लक्ष्मीवांल् लङ्कां रावणपालिताम् । (१४।१)
samāsādya ca lakṣmīvāṃl laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिर् अलंकृताम् ॥ (१४।२)
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhir alaṃkṛtām ||
समन्ताद् विचरद्भिश्च राक्षसैर् उग्रधन्विभिः ॥ (१५।२)
samantād vicaradbhiśca rākṣasair ugradhanvibhiḥ ||
काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् । (१६।१)
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
तोरणैः काञ्चनैर् दिव्यैर् लतापङ्क्तिविचित्रितैः । (१७।१)
toraṇaiḥ kāñcanair divyair latāpaṅktivicitritaiḥ |
ददर्श हनुमांल् लङ्कां दिवि देवपुरीम् इव ॥ (१७।२)
dadarśa hanumāṃl laṅkāṃ divi devapurīm iva ||
गिरिमूर्ध्नि स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर् भवनैः शुभैः । (१८।१)
girimūrdhni sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurair bhavanaiḥ śubhaiḥ |
ददर्श स कपिः श्रीमान् पुरम् आकाशगं यथा ॥ (१८।२)
dadarśa sa kapiḥ śrīmān puram ākāśagaṃ yathā ||
पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा । (१९।१)
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
सम्पूर्णां राक्षसैर् घोरैर् नागैर् भोगवतीम् इव । (२०।१)
sampūrṇāṃ rākṣasair ghorair nāgair bhogavatīm iva |
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ (२०।२)
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā ||
दंष्ट्रिभिर् बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः । (२१।१)
daṃṣṭribhir bahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ |
रक्षितां राक्षसैर् घोरैर् गुहाम् आशीविषैर् अपि ॥ (२१।२)
rakṣitāṃ rākṣasair ghorair guhām āśīviṣair api ||
ध्रियमाणम् इवाकाशम् उच्छ्रितैर् भवनोत्तमैः ॥ (२३।३)
dhriyamāṇam ivākāśam ucchritair bhavanottamaiḥ ||
तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः । (२४।१)
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैर् अपि ॥ (२५।२)
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surair api ||
इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् । (२६।१)
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ (२६।२)
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ ||
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ (२७।२)
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate ||
चतुर्णाम् एव हि गतिर् वानराणां महात्मनाम् । (२८।१)
caturṇām eva hi gatir vānarāṇāṃ mahātmanām |
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ (२८।२)
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ ||
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ (२९।२)
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām ||
गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः ॥ (३०।२)
giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ ||
प्रवेष्टुं राक्षसैर् गुप्ता क्रूरैर् बलसमन्वितैः ॥ (३१।२)
praveṣṭuṃ rākṣasair guptā krūrair balasamanvitaiḥ ||
लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया । (३३।१)
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ (३३।२)
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat ||
तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः । (३४।१)
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर् मुहुः ॥ (३४।२)
hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhur muhuḥ ||
न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः । (३६।१)
na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः । (३७।१)
bhūtāścārthā vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
विक्लवं दूतम् आसाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ (३७।२)
viklavaṃ dūtam āsādya tamaḥ sūryodaye yathā ||
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर् निश्चितापि न शोभते । (३८।१)
arthānarthāntare buddhir niścitāpi na śobhate |
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ (३८।२)
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ ||
न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । (३९।१)
na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ (३९।२)
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet ||
मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः । (४०।१)
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
भवेद् व्यर्थम् इदं कार्यं रावणानर्थम् इच्छतः ॥ (४०।२)
bhaved vyartham idaṃ kāryaṃ rāvaṇānartham icchataḥ ||
न हि शक्यं क्वचित् स्थातुम् अविज्ञातेन राक्षसैः । (४१।१)
na hi śakyaṃ kvacit sthātum avijñātena rākṣasaiḥ |
वायुर् अप्यत्र नाज्ञातश्चरेद् इति मतिर् मम । (४२।१)
vāyur apyatra nājñātaścared iti matir mama |
न ह्यस्त्यविदितं किंचिद् राक्षसानां बलीयसाम् ॥ (४२।२)
na hyastyaviditaṃ kiṃcid rākṣasānāṃ balīyasām ||
विनाशम् उपयास्यामि भर्तुर् अर्थश्च हीयते ॥ (४३।२)
vināśam upayāsyāmi bhartur arthaśca hīyate ||
तद् अहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः । (४४।१)
tad ahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
लङ्काम् अभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ (४४।२)
laṅkām abhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye ||
रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् । (४५।१)
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ (४५।२)
vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām ||
इति संचिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः । (४६।१)
iti saṃcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः । (४६।२)
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ |
प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णम् उत्पत्य वीर्यवान् । (४७।१)
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇam utpatya vīryavān |
प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम् ॥ (४७।२)
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpathām ||
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः । (४८।१)
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
शातकुम्भमयैर् जालैर् गन्धर्वनगरोपमाम् ॥ (४८।२)
śātakumbhamayair jālair gandharvanagaropamām ||
सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् । (४९।१)
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
तलैः स्फाटिकसम्पूर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ (४९।२)
talaiḥ sphāṭikasampūrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ ||
तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ (५०।२)
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām ||
लङ्काम् उद्द्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम् ॥ (५१।२)
laṅkām uddyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām ||
अचिन्त्याम् अद्भुताकारां दृष्ट्वा लङ्कां महाकपिः । (५२।१)
acintyām adbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṅkāṃ mahākapiḥ |
आसीद् विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ (५२।२)
āsīd viṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ ||
स पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् । (५३।१)
sa pāṇḍurodviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
यशस्विनां रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर् भीमबलैः समावृताम् ॥ (५३।२)
yaśasvināṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarair bhīmabalaiḥ samāvṛtām ||
चन्द्रो ऽपि साचिव्यम् इवास्य कुर्वंस् तारागणैर् मध्यगतो विराजन् । (५४।१)
candro 'pi sācivyam ivāsya kurvaṃs tārāgaṇair madhyagato virājan |
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकम् उत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ (५४।२)
jyotsnāvitānena vitatya lokam uttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ ||
शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णम् उद्गच्छमानं व्यवभासमानम् । (५५।१)
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇam udgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम् ॥ (५५।२)
dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.