Rām, 4, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् उक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् । (१।१)
evam uktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
उवाच हनुमान् वाक्यं ताम् अनिन्दितचेष्टिताम् ॥ (१।२)
uvāca hanumān vākyaṃ tām aninditaceṣṭitām ||
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि । (२।१)
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇi |
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ (२।३)
sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām ||
सा त्वम् अस्माद् बिलाद् घोराद् उत्तारयितुम् अर्हसि ॥ (३।१)
sā tvam asmād bilād ghorād uttārayitum arhasi ||
तस्मात् सुग्रीववचनाद् अतिक्रान्तान् गतायुषः । (४।१)
tasmāt sugrīvavacanād atikrāntān gatāyuṣaḥ |
त्रातुम् अर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान् ॥ (४।२)
trātum arhasi naḥ sarvān sugrīvabhayaśaṅkitān ||
महच् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि । (५।१)
mahac ca kāryam asmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
तच् चापि न कृतं कार्यम् अस्माभिर् इह वासिभिः ॥ (५।२)
tac cāpi na kṛtaṃ kāryam asmābhir iha vāsibhiḥ ||
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ (६।२)
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum ||
सर्वान् एव बिलाद् अस्माद् उद्धरिष्यामि वानरान् ॥ (७।२)
sarvān eva bilād asmād uddhariṣyāmi vānarān ||
ततः संमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः । (९।१)
tataḥ saṃmīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
सहसा पिदधुर् दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षिणः ॥ (९।२)
sahasā pidadhur dṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣiṇaḥ ||
वानरास् तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास् तदा । (१०।१)
vānarās tu mahātmāno hastaruddhamukhās tadā |
ततस् तान् वानरान् सर्वांस् तापसी धर्मचारिणी । (११।१)
tatas tān vānarān sarvāṃs tāpasī dharmacāriṇī |
निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्येदम् अब्रवीत् ॥ (११।२)
niḥsṛtān viṣamāt tasmāt samāśvāsyedam abravīt ||
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नानाद्रुमलतायुतः । (१२।१)
eṣa vindhyo giriḥ śrīmān nānādrumalatāyutaḥ |
एष प्रस्रवणः शैलः सागरो ऽयं महोदधिः ॥ (१२।२)
eṣa prasravaṇaḥ śailaḥ sāgaro 'yaṃ mahodadhiḥ ||
स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः । (१३।१)
svasti vo 'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
इत्य् उक्त्वा तद् बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥ (१३।२)
ity uktvā tad bilaṃ śrīmat praviveśa svayaṃprabhā ||
अपारम् अभिगर्जन्तं घोरैर् ऊर्मिभिर् आकुलम् ॥ (१४।२)
apāram abhigarjantaṃ ghorair ūrmibhir ākulam ||
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ (१५।२)
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||
विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे । (१६।१)
vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
द्रुमान् वासन्तिकान् दृष्ट्वा बभूवुर् भयशङ्किताः ॥ (१७।२)
drumān vāsantikān dṛṣṭvā babhūvur bhayaśaṅkitāḥ ||
ते वसन्तम् अनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् । (१८।१)
te vasantam anuprāptaṃ prativedya parasparam |
स तु सिंहर्षभस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः । (१९।१)
sa tu siṃharṣabhaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१९।२)
yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyam abravīt ||
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥ (२०।२)
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate ||
तस्मिन्न् अतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् । (२१।१)
tasminn atīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ (२१।२)
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām ||
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः । (२२।१)
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
न क्षमिष्यति नः सर्वान् अपराधकृतो गतान् ॥ (२२।२)
na kṣamiṣyati naḥ sarvān aparādhakṛto gatān ||
तस्मात् क्षमम् इहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥ (२३।२)
tasmāt kṣamam ihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ ||
त्यक्त्वा पुत्रांश् च दारांश् च धनानि च गृहाणि च । (२४।१)
tyaktvā putrāṃś ca dārāṃś ca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
यावन् न घातयेद् राजा सर्वान् प्रतिगतान् इतः । (२४।२)
yāvan na ghātayed rājā sarvān pratigatān itaḥ |
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान् मृत्युर् इहैव नः ॥ (२४।३)
vadhenāpratirūpeṇa śreyān mṛtyur ihaiva naḥ ||
नरेन्द्रेणाभिषिक्तो ऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ (२५।२)
narendreṇābhiṣikto 'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् । (२६।१)
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam |
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥ (२६।२)
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ ||
किं मे सुहृद्भिर् व्यसनं पश्यद्भिर् जीवितान्तरे । (२७।१)
kiṃ me suhṛdbhir vyasanaṃ paśyadbhir jīvitāntare |
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यम् अब्रुवन् ॥ (२८।२)
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyam abruvan ||
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश् च राघवः । (२९।१)
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaś ca rāghavaḥ |
अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वास्मांश् च समागतान् ॥ (२९।२)
adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvāsmāṃś ca samāgatān ||
राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्य् असंशयम् । (३०।१)
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyaty asaṃśayam |
न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ॥ (३०।२)
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ ||
प्लवंगमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस् तार इदं बभाषे । (३१।१)
plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacas tāra idaṃ babhāṣe |
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ (३१।२)
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ ||
इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् । (३२।१)
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam |
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान् न राघवाद् वानरराजतो ऽपि वा ॥ (३२।२)
ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarān na rāghavād vānararājato 'pi vā ||
श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचो ऽनुकूलम् ऊचुश् च सर्वे हरयः प्रतीताः । (३३।१)
śrutvāṅgadasyāpi vaco 'nukūlam ūcuś ca sarve harayaḥ pratītāḥ |
यथा न हन्येम तथा विधानम् असक्तम् अद्यैव विधीयतां नः ॥ (३३।२)
yathā na hanyema tathā vidhānam asaktam adyaiva vidhīyatāṃ naḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.