Rām, 7, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
स दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् । (३।१)
sa dṛṣṭvā rūpasampannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām |
किम् इदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते । (४।१)
kim idaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te |
न हि युक्ता तवैतस्य रूपस्येयं प्रतिक्रिया ॥ (४।२)
na hi yuktā tavaitasya rūpasyeyaṃ pratikriyā ||
पृच्छतः शंस मे शीघ्रं को वा हेतुस्तपोऽर्जने ॥ (५।२)
pṛcchataḥ śaṃsa me śīghraṃ ko vā hetustapo'rjane ||
अब्रवीद् विधिवत् कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना ॥ (६।२)
abravīd vidhivat kṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā ||
कुशध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिर् मम धार्मिकः । (७।१)
kuśadhvajo nāma pitā brahmarṣir mama dhārmikaḥ |
बृहस्पतिसुतः श्रीमान् बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः ॥ (७।२)
bṛhaspatisutaḥ śrīmān buddhyā tulyo bṛhaspateḥ ||
तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः । (८।१)
tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ |
सम्भूता वाङ्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता ॥ (८।२)
sambhūtā vāṅmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā ||
न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान् राक्षसेश्वर । (१०।१)
na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavān rākṣaseśvara |
पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरोत्तमः । (११।१)
pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila surottamaḥ |
अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिता ॥ (११।२)
abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitā ||
दातुम् इच्छति धर्मात्मा तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः । (१२।१)
dātum icchati dharmātmā tacchrutvā baladarpitaḥ |
शम्भुर् नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितो ऽभवत् । (१२।२)
śambhur nāma tato rājā daityānāṃ kupito 'bhavat |
तेन रात्रौ प्रसुप्तो मे पिता पापेन हिंसितः ॥ (१२।३)
tena rātrau prasupto me pitā pāpena hiṃsitaḥ ||
ततो मनोरथं सत्यं पितुर् नारायणं प्रति । (१४।१)
tato manorathaṃ satyaṃ pitur nārāyaṇaṃ prati |
अहं प्रेतगतस्यापि करिष्ये काङ्क्षितं पितुः । (१५।१)
ahaṃ pretagatasyāpi kariṣye kāṅkṣitaṃ pituḥ |
इति प्रतिज्ञाम् आरुह्य चरामि विपुलं तपः ॥ (१५।२)
iti pratijñām āruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ ||
एतत् ते सर्वम् आख्यातं मया राक्षसपुंगव । (१६।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ mayā rākṣasapuṃgava |
आश्रितां विद्धि मां धर्मं नारायणपतीच्छया ॥ (१६।२)
āśritāṃ viddhi māṃ dharmaṃ nārāyaṇapatīcchayā ||
विज्ञातस्त्वं हि मे राजन् गच्छ पौलस्त्यनन्दन । (१७।१)
vijñātastvaṃ hi me rājan gaccha paulastyanandana |
जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ (१७।२)
jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate ||
सो ऽब्रवीद् रावणस्तत्र तां कन्यां सुमहाव्रताम् । (१८।१)
so 'bravīd rāvaṇastatra tāṃ kanyāṃ sumahāvratām |
वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते धर्मसंचयः ॥ (१९।२)
vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate dharmasaṃcayaḥ ||
त्वं सर्वगुणसम्पन्ना नार्हसे कर्तुम् ईदृशम् । (२०।१)
tvaṃ sarvaguṇasampannā nārhase kartum īdṛśam |
त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवने वार्द्धकं विधिम् ॥ (२०।२)
trailokyasundarī bhīru yauvane vārddhakaṃ vidhim ||
कश्च तावद् असौ यं त्वं विष्णुर् इत्यभिभाषसे । (२१।१)
kaśca tāvad asau yaṃ tvaṃ viṣṇur ityabhibhāṣase |
न मयासौ समो भद्रे यं त्वं कामयसे ऽङ्गने ॥ (२१।३)
na mayāsau samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase 'ṅgane ||
मा मैवम् इति सा कन्या तम् उवाच निशाचरम् । (२२।१)
mā maivam iti sā kanyā tam uvāca niśācaram |
मूर्धजेषु च तां रक्षः कराग्रेण परामृशत् ॥ (२२।२)
mūrdhajeṣu ca tāṃ rakṣaḥ karāgreṇa parāmṛśat ||
ततो वेदवती क्रुद्धा केशान् हस्तेन साछिनत् । (२३।१)
tato vedavatī kruddhā keśān hastena sāchinat |
धर्षितायास्त्वयानार्य नेदानीं मम जीवितम् । (२४।१)
dharṣitāyāstvayānārya nedānīṃ mama jīvitam |
रक्षस्तस्मात् प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम् ॥ (२४।२)
rakṣastasmāt pravekṣyāmi paśyataste hutāśanam ||
यस्मात् तु धर्षिता चाहम् अपापा चाप्यनाथवत् । (२५।१)
yasmāt tu dharṣitā cāham apāpā cāpyanāthavat |
तस्मात् तव वधार्थं वै समुत्पत्स्याम्यहं पुनः ॥ (२५।२)
tasmāt tava vadhārthaṃ vai samutpatsyāmyahaṃ punaḥ ||
न हि शक्यः स्त्रिया पाप हन्तुं त्वं तु विशेषतः । (२६।१)
na hi śakyaḥ striyā pāpa hantuṃ tvaṃ tu viśeṣataḥ |
शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत् ॥ (२६।२)
śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet ||
यदि त्वस्ति मया किंचित् कृतं दत्तं हुतं तथा । (२७।१)
yadi tvasti mayā kiṃcit kṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā |
तेन ह्ययोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता ॥ (२७।२)
tena hyayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā ||
एवम् उक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलन्तं वै हुताशनम् । (२८।१)
evam uktvā praviṣṭā sā jvalantaṃ vai hutāśanam |
पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः ॥ (२८।२)
papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ ||
पूर्वं क्रोधहतः शत्रुर् ययासौ निहतस्त्वया । (२९।१)
pūrvaṃ krodhahataḥ śatrur yayāsau nihatastvayā |
समुपाश्रित्य शैलाभं तव वीर्यम् अमानुषम् ॥ (२९।२)
samupāśritya śailābhaṃ tava vīryam amānuṣam ||
क्षेत्रे हलमुखग्रस्ते वेद्याम् अग्निशिखोपमा ॥ (३०।२)
kṣetre halamukhagraste vedyām agniśikhopamā ||
त्रेतायुगम् अनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः । (३१।२)
tretāyugam anuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ |
सीतोत्पन्नेति सीतैषा मानुषैः पुनर् उच्यते ॥ (३१।३)
sītotpanneti sītaiṣā mānuṣaiḥ punar ucyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.