Rām, 6, 87
Select a line for its word-by-word analysis.
महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ । (१।१)
mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau |
दुःखम् एषो ऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ (३।२)
duḥkham eṣo 'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau ||
प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलः ॥ (४।२)
praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ ||
नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत ॥ (५।२)
nādayan prayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata ||
निर्ददाह कपीन् सर्वांस्ते प्रपेतुः समन्ततः ॥ (७।२)
nirdadāha kapīn sarvāṃste prapetuḥ samantataḥ ||
दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ॥ (८।२)
dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ॥ (९।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā ||
पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुम् अरिंदमम् ॥ (१०।२)
padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhum ariṃdamam ||
वानरांश्च रणे भग्नान् आपतन्तं च रावणम् । (११।१)
vānarāṃśca raṇe bhagnān āpatantaṃ ca rāvaṇam |
समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम् ॥ (११।२)
samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam ||
विस्फारयितुम् आरेभे ततः स धनुर् उत्तमम् । (१२।१)
visphārayitum ārebhe tataḥ sa dhanur uttamam |
महावेगं महानादं निर्भिन्दन्न् इव मेदिनीम् ॥ (१२।२)
mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindann iva medinīm ||
तम् इच्छन् प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः । (१५।१)
tam icchan prathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ |
तान्मुक्तमात्रान् आकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता । (१६।१)
tānmuktamātrān ākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā |
बाणान् बाणैर् महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ॥ (१६।२)
bāṇān bāṇair mahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat ||
एकम् एकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन् दशभिर् दश । (१७।१)
ekam ekena bāṇena tribhistrīn daśabhir daśa |
लक्ष्मणस्य प्रचिछेद दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ (१७।२)
lakṣmaṇasya pracicheda darśayan pāṇilāghavam ||
अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः । (१८।१)
abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
स संख्ये रामम् आसाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः । (१९।१)
sa saṃkhye rāmam āsādya krodhasaṃraktalocanaḥ |
शरधारास् ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः । (२०।१)
śaradhārās tato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ |
दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ् जग्राह सत्वरम् ॥ (२०।२)
dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñ jagrāha satvaram ||
ताञ् शरौघांस्ततो भल्लैस्तीक्ष्णैश्चिछेद राघवः । (२१।१)
tāñ śaraughāṃstato bhallaistīkṣṇaiścicheda rāghavaḥ |
दीप्यमानान्महावेगान् क्रुद्धान् आशीविषान् इव ॥ (२१।२)
dīpyamānānmahāvegān kruddhān āśīviṣān iva ||
अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरैर् अभिववर्षतुः ॥ (२२।२)
anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śarair abhivavarṣatuḥ ||
चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् । (२३।१)
ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam |
तयोर् भूतानि वित्रेषुर् युगपत् सम्प्रयुध्यतोः । (२४।१)
tayor bhūtāni vitreṣur yugapat samprayudhyatoḥ |
संततं विविधैर् बाणैर् बभूव गगनं तदा । (२५।१)
saṃtataṃ vividhair bāṇair babhūva gaganaṃ tadā |
महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर् गृध्रपत्रैः सुवाजितैः ॥ (२६।२)
mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrair gṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ ||
शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा । (२७।१)
śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā |
गते ऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोत्थितौ ॥ (२७।२)
gate 'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau ||
बभूव तुमुलं युद्धम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः । (२८।१)
babhūva tumulaṃ yuddham anyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
उभौ चास्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धे विचेरतुः ॥ (२९।२)
ubhau cāstravidāṃ mukhyāvubhau yuddhe viceratuḥ ||
ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोर् इव ॥ (३०।२)
ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayor iva ||
रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् । (३२।१)
raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām |
शिरसा धारयन् रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत ॥ (३२।२)
śirasā dhārayan rāmo na vyathāṃ pratyapadyata ||
अथ मन्त्रान् अपि जपन् रौद्रम् अस्त्रम् उदीरयन् । (३३।१)
atha mantrān api japan raudram astram udīrayan |
शरान् भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः ॥ (३३।२)
śarān bhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ ||
ताञ् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः ॥ (३४।२)
tāñ śarān rākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ ||
अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस्तदा ॥ (३५।२)
avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā ||
पुनर् एवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् । (३६।१)
punar evātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam |
ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलो ऽभिनत् ॥ (३६।२)
lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo 'bhinat ||
ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः । (३७।१)
te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ |
श्वसन्तो विविशुर् भूमिं रावणप्रतिकूलिताः ॥ (३७।२)
śvasanto viviśur bhūmiṃ rāvaṇapratikūlitāḥ ||
निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः । (३८।१)
nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
सिंहव्याघ्रमुखांश्चान्यान् कङ्ककाकमुखान् अपि । (३९।१)
siṃhavyāghramukhāṃścānyān kaṅkakākamukhān api |
ईहामृगमुखांश्चान्यान् व्यादितास्यान् भयावहान् । (४०।१)
īhāmṛgamukhāṃścānyān vyāditāsyān bhayāvahān |
पञ्चास्यांल्लेलिहानांश्च ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ (४०।२)
pañcāsyāṃllelihānāṃśca sasarja niśitāñ śarān ||
शरान् खरमुखांश्चान्यान् वराहमुखसंस्थितान् । (४१।१)
śarān kharamukhāṃścānyān varāhamukhasaṃsthitān |
एतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससर्ज निशिताञ् शरान् । (४२।१)
etāṃścānyāṃśca māyābhiḥ sasarja niśitāñ śarān |
रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ (४२।२)
rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan ||
आसुरेण समाविष्टः सो ऽस्त्रेण रघुनन्दनः । (४३।१)
āsureṇa samāviṣṭaḥ so 'streṇa raghunandanaḥ |
ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः ॥ (४३।२)
sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ ||
अग्निदीप्तमुखान् बाणांस्तथा सूर्यमुखान् अपि । (४४।१)
agnidīptamukhān bāṇāṃstathā sūryamukhān api |
चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश्च धूमकेतुमुखान् अपि ॥ (४४।२)
candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhān api ||
ग्रहनक्षत्रवर्णांश्च महोल्कामुखसंस्थितान् । (४५।१)
grahanakṣatravarṇāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān |
विद्युज्जिह्वोपमांश्चान्यान् ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ (४५।२)
vidyujjihvopamāṃścānyān sasarja niśitāñ śarān ||
विलयं जग्मुर् आकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ॥ (४६।२)
vilayaṃ jagmur ākāśe jagmuścaiva sahasraśaḥ ||
तद् अस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा । (४७।१)
tad astraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.