Rām, 2, 90
Select a line for its word-by-word analysis.
सैन्यरेणुश् च शब्दश् च प्रादुरास्तां नभःस्पृशौ ॥ (१।२)
sainyareṇuś ca śabdaś ca prādurāstāṃ nabhaḥspṛśau ||
एतस्मिन्न् अन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः । (२।१)
etasminn antare trastāḥ śabdena mahatā tataḥ |
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर् दिशः ॥ (२।२)
arditā yūthapā mattāḥ sayūthā dudruvur diśaḥ ||
स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्रव राघवः । (३।१)
sa taṃ sainyasamudbhūtaṃ śabdaṃ śuśrava rāghavaḥ |
तांश् च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपान् अन्ववैक्षत ॥ (३।२)
tāṃś ca vipradrutān sarvān yūthapān anvavaikṣata ||
तांश् च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा स निःस्वनम् । (४।१)
tāṃś ca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā sa niḥsvanam |
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥ (४।२)
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasam ||
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास् त्वया । (५।१)
hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajās tvayā |
अन्यद् वा श्वापदं किंचित् सौमित्रे ज्ञातुम् अर्हसि । (६।२)
anyad vā śvāpadaṃ kiṃcit saumitre jñātum arhasi |
सर्वम् एतद् यथातत्त्वम् अचिराज्ज्ञातुम् अर्हसि ॥ (६।३)
sarvam etad yathātattvam acirājjñātum arhasi ||
स लक्ष्मणः संत्वरितः सालम् आरुह्य पुष्पितम् । (७।१)
sa lakṣmaṇaḥ saṃtvaritaḥ sālam āruhya puṣpitam |
प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशम् अवैक्षत ॥ (७।२)
prekṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ pūrvāṃ diśam avaikṣata ||
रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर् युक्तां पदातिभिः ॥ (८।२)
rathāśvagajasambādhāṃ yattair yuktāṃ padātibhiḥ ||
अग्निं संशमयत्व् आर्यः सीता च भजतां गुहाम् । (१०।१)
agniṃ saṃśamayatv āryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām |
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश् च कवचं तथा ॥ (१०।२)
sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃś ca kavacaṃ tathā ||
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । (११।१)
taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha |
अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥ (११।२)
aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm ||
एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् । (१२।१)
evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyam abravīt |
दिधक्षन्न् इव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥ (१२।२)
didhakṣann iva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā ||
सम्पन्नं राज्यम् इच्छंस् तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । (१३।१)
sampannaṃ rājyam icchaṃs tu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam |
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ (१३।२)
āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ ||
विराजत्य् उद्गतस्कन्धः कोविदारध्वजो रथे ॥ (१४।२)
virājaty udgataskandhaḥ kovidāradhvajo rathe ||
भजन्त्य् एते यथाकामम् अश्वान् आरुह्य शीघ्रगान् । (१५।१)
bhajanty ete yathākāmam aśvān āruhya śīghragān |
एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजान् आरुह्य सादिनः ॥ (१५।२)
ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajān āruhya sādinaḥ ||
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । (१७।१)
api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat |
त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ (१७।२)
tvayā rāghava samprāptaṃ sītayā ca mayā tathā ||
यन्निमित्तं भवान् राज्याच् च्युतो राघव शाश्वतात् । (१८।१)
yannimittaṃ bhavān rājyāc cyuto rāghava śāśvatāt |
सम्प्राप्तो ऽयम् अरिर् वीर भरतो वध्य एव मे ॥ (१८।२)
samprāpto 'yam arir vīra bharato vadhya eva me ||
पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्य् अधर्मो विधीयते । (१९।२)
pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hy adharmo vidhīyate |
एतस्मिन् निहते कृत्स्नाम् अनुशाधि वसुंधराम् ॥ (१९।३)
etasmin nihate kṛtsnām anuśādhi vasuṃdharām ||
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका । (२०।१)
adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā |
मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभग्नम् इव द्रुमम् ॥ (२०।२)
mayā paśyet suduḥkhārtā hastibhagnam iva drumam ||
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । (२१।१)
kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām |
अद्येमं संयतं क्रोधम् असत्कारं च मानद । (२२।१)
adyemaṃ saṃyataṃ krodham asatkāraṃ ca mānada |
मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्व् इव हुताशनम् ॥ (२२।२)
mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣv iva hutāśanam ||
अद्यैतच् चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः । (२३।१)
adyaitac citrakūṭasya kānanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
भिन्दञ् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥ (२३।२)
bhindañ śatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam ||
शरैर् निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस् तुरगांस् तथा । (२४।१)
śarair nirbhinnahṛdayān kuñjarāṃs turagāṃs tathā |
श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश् च निहतान् मया ॥ (२४।२)
śvāpadāḥ parikarṣantu narāṃś ca nihatān mayā ||
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ (२५।२)
sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.