Rām, 2, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ रात्र्यां व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् । (१।१)
atha rātryāṃ vyatītāyām avasuptam anantaram |
सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् । (२।१)
saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥ (२।२)
sampratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa ||
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । (३।१)
sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ (३।२)
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam ||
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् । (४।१)
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam |
पन्थानम् ऋषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ (४।२)
panthānam ṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ ||
ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । (५।१)
tataḥ samprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha |
सीतां कमलपत्त्राक्षीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
sītāṃ kamalapattrākṣīm idaṃ vacanam abravīt ||
आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् । (६।१)
ādīptān iva vaidehi sarvataḥ puṣpitān nagān |
स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ (६।२)
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaḥ śiśirātyaye ||
पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैर् अनुपसेवितान् । (७।१)
paśya bhallātakān phullān narair anupasevitān |
फलपत्त्रैर् अवनतान् नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ (७।२)
phalapattrair avanatān nūnaṃ śakṣyāmi jīvitum ||
चित्रकूटम् इमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ (१०।२)
citrakūṭam imaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim ||
रम्यम् आसेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ (११।२)
ramyam āsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam ||
अयं वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥ (१२।२)
ayaṃ vāso bhavet tāvad atra saumya ramemahi ||
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मे ऽभिरतं मनः ॥ (१३।२)
kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me 'bhirataṃ manaḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् । (१४।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrir vividhān drumān |
शुश्रूषमाणम् एकाग्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् । (१५।१)
śuśrūṣamāṇam ekāgram idaṃ vacanam abravīt |
ऐणेयं मांसम् आहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥ (१५।२)
aiṇeyaṃ māṃsam āhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam ||
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं प्रतापवान् । (१६।१)
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ pratāpavān |
तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् । (१७।१)
taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghram atha rāghavam abravīt ||
अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्णमृगो यथा । (१८।१)
ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇamṛgo yathā |
रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ् जप्यकोविदः । (१९।१)
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñ japyakovidaḥ |
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । (२०।१)
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देवगणाः सुधर्माम् ॥ (२०।२)
vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ sabhāṃ yathā devagaṇāḥ sudharmām ||
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले विचित्रपुष्पस्तबकैर् द्रुमैर् युते । (२१।१)
anekanānāmṛgapakṣisaṃkule vicitrapuṣpastabakair drumair yute |
वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ (२१।२)
vanottame vyālamṛgānunādite tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ ||
सुरम्यम् आसाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् । (२२।१)
suramyam āsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām |
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ (२२।२)
nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.