Rām, 3, 47
Select a line for its word-by-word analysis.
स मैथिलीं पुनर् वाक्यं बभाषे च ततो भृशम् । (२।१)
sa maithilīṃ punar vākyaṃ babhāṣe ca tato bhṛśam |
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ (२।२)
nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau ||
उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीम् अम्बरे स्थितः । (३।१)
udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīm ambare sthitaḥ |
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ (३।२)
āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ ||
अर्कं रुन्ध्यां शरैस् तीक्ष्णैर् विभिन्द्यां हि महीतलम् । (४।१)
arkaṃ rundhyāṃ śarais tīkṣṇair vibhindyāṃ hi mahītalam |
कामरूपिणम् उन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम् ॥ (४।२)
kāmarūpiṇam unmatte paśya māṃ kāmadaṃ patim ||
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ (५।२)
kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ ||
सद्यः सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः । (६।१)
sadyaḥ saumyaṃ parityajya bhikṣurūpaṃ sa rāvaṇaḥ |
रक्ताम्बरधरस् तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ (९।२)
raktāmbaradharas tasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm ||
स ताम् असितकेशान्तां भास्करस्य प्रभाम् इव । (१०।१)
sa tām asitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhām iva |
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारम् इच्छसि । (११।१)
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāram icchasi |
मां भजस्व चिराय त्वम् अहं श्लाघ्यस् तव प्रियः । (१२।१)
māṃ bhajasva cirāya tvam ahaṃ ślāghyas tava priyaḥ |
नैव चाहं क्वचिद् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् । (१२।२)
naiva cāhaṃ kvacid bhadre kariṣye tava vipriyam |
त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ॥ (१२।३)
tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām ||
राज्याच् च्युतम् असिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् । (१३।१)
rājyāc cyutam asiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam |
कैर् गुणैर् अनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ॥ (१३।२)
kair guṇair anuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini ||
यः स्त्रिया वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् । (१४।१)
yaḥ striyā vacanād rājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam |
इत्य् उक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् । (१५।१)
ity uktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm |
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीम् इव ॥ (१५।२)
jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīm iva ||
वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः । (१६।१)
vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ |
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् । (१७।१)
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam |
प्राद्रवन् मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ (१७।२)
prādravan mṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ ||
ततस् तां परुषैर् वाक्यैर् अभितर्ज्य महास्वनः । (१९।१)
tatas tāṃ paruṣair vākyair abhitarjya mahāsvanaḥ |
ताम् अकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूम् इव । (२१।१)
tām akāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūm iva |
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ (२२।२)
bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā ||
जीवितं सुखम् अर्थांश् च धर्महेतोः परित्यजन् । (२४।१)
jīvitaṃ sukham arthāṃś ca dharmahetoḥ parityajan |
ह्रियमाणाम् अधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ (२४।२)
hriyamāṇām adharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi ||
कथम् एवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ (२५।२)
katham evaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam ||
ननु सद्यो ऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । (२६।१)
nanu sadyo 'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
कालो ऽप्य् अङ्गी भवत्य् अत्र सस्यानाम् इव पक्तये ॥ (२६।२)
kālo 'py aṅgī bhavaty atra sasyānām iva paktaye ||
जीवितान्तकरं घोरं रामाद् व्यसनम् आप्नुहि ॥ (२७।२)
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmād vyasanam āpnuhi ||
हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह । (२८।१)
hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha |
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ (२८।२)
hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ ||
आमन्त्रये जनस्थानं कर्णिकारांश् च पुष्पितान् । (२९।१)
āmantraye janasthānaṃ karṇikārāṃś ca puṣpitān |
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ (२९।२)
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ ||
माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम् । (३०।१)
mālyavantaṃ śikhariṇaṃ vande prasravaṇaṃ girim |
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ (३०।२)
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ ||
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ (३१।२)
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ ||
दैवतानि च यान्त्य् अस्मिन् वने विविधपादपे । (३२।१)
daivatāni ca yānty asmin vane vividhapādape |
नमस्करोम्य् अहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ (३२।२)
namaskaromy ahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām ||
यानि कानिचिद् अप्य् अत्र सत्त्वानि निवसन्त्य् उत । (३३।१)
yāni kānicid apy atra sattvāni nivasanty uta |
ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् । (३४।१)
hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo 'pi garīyasīm |
लक्ष्मणाय च तत् सर्वम् आख्यातव्यम् अशेषतः ॥ (३६।२)
lakṣmaṇāya ca tat sarvam ākhyātavyam aśeṣataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.