Rām, 7, 95
Select a line for its word-by-word analysis.
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मे ऽर्थो ऽतिवर्तते ॥ (२।२)
rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me 'rtho 'tivartate ||
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा । (३।१)
munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
किं कार्यं ब्रूहि भगवन् को वार्थः किं करोम्यहम् । (४।१)
kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavan ko vārthaḥ kiṃ karomyaham |
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं वा प्रतीक्षताम् ॥ (४।२)
vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ vā pratīkṣatām ||
तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः । (५।१)
tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्न् इव चक्षुषा ॥ (५।२)
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahann iva cakṣuṣā ||
अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय । (६।१)
asmin kṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ (६।२)
viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā ||
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च संततिः । (७।१)
bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca saṃtatiḥ |
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ (७।२)
na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi ||
तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यं तस्य महात्मनः । (८।१)
tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |
एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत् सर्वविनाशनम् । (९।१)
ekasya maraṇaṃ me 'stu mā bhūt sarvavināśanam |
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ (९।२)
iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat ||
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च । (१०।१)
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |
निष्पत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ (१०।२)
niṣpatya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha ||
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । (११।१)
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantam iva tejasā |
किं कार्यम् इति काकुत्स्थः कृताञ्जलिर् अभाषत ॥ (११।२)
kiṃ kāryam iti kākutsthaḥ kṛtāñjalir abhāṣata ||
तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः । (१२।१)
tad vākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhuḥ |
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ (१२।२)
pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala ||
सो ऽहं भोजनम् इच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ (१३।२)
so 'haṃ bhojanam icchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha ||
तच्छ्रुत्वा वचनं रामो हर्षेण महतान्वितः । (१४।१)
tacchrutvā vacanaṃ rāmo harṣeṇa mahatānvitaḥ |
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तद् अन्नम् अमृतोपमम् । (१५।१)
sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastad annam amṛtopamam |
साधु रामेति सम्भाष्य स्वम् आश्रमम् उपागमत् ॥ (१५।२)
sādhu rāmeti sambhāṣya svam āśramam upāgamat ||
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखम् उपेयिवान् ॥ (१६।२)
saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkham upeyivān ||
दुःखेन च सुसंतप्तः स्मृत्वा तद् घोरदर्शनम् । (१७।१)
duḥkhena ca susaṃtaptaḥ smṛtvā tad ghoradarśanam |
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः । (१८।१)
tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |
नैतद् अस्तीति चोक्त्वा स तूष्णीम् आसीन्महायशाः ॥ (१८।२)
naitad astīti coktvā sa tūṣṇīm āsīnmahāyaśāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.