Rām, 4, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (१।१)
tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितो ऽभवत् ॥ (१।२)
varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito 'bhavat ||
न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद् देशे वानरपुंगवः ॥ (२।२)
na vyatiṣṭhata kasmiṃścid deśe vānarapuṃgavaḥ ||
चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् । (४।१)
cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam |
सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैर् अनुचरैः सह ॥ (४।२)
sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvair anucaraiḥ saha ||
ततः स सचिवेभ्यस् तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः । (५।१)
tataḥ sa sacivebhyas tu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस् तौ रामलक्ष्मणौ ॥ (५।२)
śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃs tau rāmalakṣmaṇau ||
एतौ वनम् इदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् । (६।१)
etau vanam idaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam |
जग्मुर् गिरितटात् तस्माद् अन्यच् छिखरम् उत्तमम् ॥ (७।२)
jagmur giritaṭāt tasmād anyac chikharam uttamam ||
ते क्षिप्रम् अभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् । (८।१)
te kṣipram abhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham |
बभञ्जुश् च नगांस् तत्र पुष्पितान् दुर्गसंश्रितान् ॥ (१०।२)
babhañjuś ca nagāṃs tatra puṣpitān durgasaṃśritān ||
मृगमार्जारशार्दूलांस् त्रासयन्तो ययुस् तदा ॥ (११।२)
mṛgamārjāraśārdūlāṃs trāsayanto yayus tadā ||
ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः । (१२।१)
tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendraṃ samāśritāḥ |
संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ (१२।२)
saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ ||
ततस् तं भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् । (१३।१)
tatas taṃ bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam |
उवाच हनुमान् वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः ॥ (१३।२)
uvāca hanumān vākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ ||
यस्माद् उद्विग्नचेतास् त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव । (१४।१)
yasmād udvignacetās tvaṃ pradruto haripuṃgava |
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ॥ (१४।२)
taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam ||
यस्मात् तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः । (१५।१)
yasmāt tava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ |
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्य् अहं भयम् ॥ (१५।२)
sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmy ahaṃ bhayam ||
अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तम् एव प्लवंगम । (१६।१)
aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktam eva plavaṃgama |
बुद्धिविज्ञानसम्पन्न इङ्गितैः सर्वम् आचर । (१७।१)
buddhivijñānasampanna iṅgitaiḥ sarvam ācara |
न ह्य् अबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥ (१७।२)
na hy abuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi ||
सुग्रीवस् तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः । (१८।१)
sugrīvas tu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ |
कस्य न स्याद् भयं दृष्ट्वा एतौ सुरसुतोपमौ ॥ (१९।२)
kasya na syād bhayaṃ dṛṣṭvā etau surasutopamau ||
वालिप्रणिहिताव् एतौ शङ्के ऽहं पुरुषोत्तमौ । (२०।१)
vālipraṇihitāv etau śaṅke 'haṃ puruṣottamau |
राजानो बहुमित्राश् च विश्वासो नात्र हि क्षमः ॥ (२०।२)
rājāno bahumitrāś ca viśvāso nātra hi kṣamaḥ ||
विश्वस्तानाम् अविश्वस्ताश् छिद्रेषु प्रहरन्ति हि ॥ (२१।२)
viśvastānām aviśvastāś chidreṣu praharanti hi ||
भवन्ति परहन्तारस् ते ज्ञेयाः प्राकृतैर् नरैः ॥ (२२।२)
bhavanti parahantāras te jñeyāḥ prākṛtair naraiḥ ||
तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम । (२३।१)
tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama |
इङ्गितानां प्रकारैश् च रूपव्याभाषणेन च ॥ (२३।२)
iṅgitānāṃ prakāraiś ca rūpavyābhāṣaṇena ca ||
विश्वासयन् प्रशंसाभिर् इङ्गितैश् च पुनः पुनः ॥ (२४।२)
viśvāsayan praśaṃsābhir iṅgitaiś ca punaḥ punaḥ ||
ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव । (२५।१)
mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava |
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥ (२५।२)
prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau ||
शुद्धात्मानौ यदि त्व् एतौ जानीहि त्वं प्लवंगम । (२६।१)
śuddhātmānau yadi tv etau jānīhi tvaṃ plavaṃgama |
व्याभाषितैर् वा रूपैर् वा विज्ञेया दुष्टतानयोः ॥ (२६।२)
vyābhāṣitair vā rūpair vā vijñeyā duṣṭatānayoḥ ||
चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ (२७।२)
cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau ||
तथेति सम्पूज्य वचस् तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य । (२८।१)
tatheti sampūjya vacas tu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya |
महानुभावो हनुमान् ययौ तदा स यत्र रामो ऽतिबलश् च लक्ष्मणः ॥ (२८।२)
mahānubhāvo hanumān yayau tadā sa yatra rāmo 'tibalaś ca lakṣmaṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.