Rām, 5, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् । (१।१)
sa tasya madhye bhavanasya vānaro latāgṛhāṃścitragṛhānniśāgṛhān |
जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ (१।२)
jagāma sītāṃ prati darśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām ||
स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियाम् अपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् । (२।१)
sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyām apaśyan raghunandanasya tām |
ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनम् एति मैथिली ॥ (२।२)
dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanam eti maithilī ||
सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती । (३।१)
sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā svaśīlasaṃrakṣaṇatatparā satī |
अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेद् आर्यपथे परे स्थिता ॥ (३।२)
anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā hatā bhaved āryapathe pare sthitā ||
विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः । (४।१)
virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ |
समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ (४।२)
samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito bhayād vinaṣṭā janakeśvarātmajā ||
सीताम् अदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् । (५।१)
sītām adṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram |
न मे ऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ (५।२)
na me 'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ ||
दृष्टम् अन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः । (६।१)
dṛṣṭam antaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā rāvaṇayoṣitaḥ |
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ (६।२)
na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ ||
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । (७।१)
kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ |
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः ॥ (७।२)
gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ ||
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि ताम् अहं जनकात्मजाम् । (८।१)
adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tām ahaṃ janakātmajām |
ध्रुवं प्रायम् उपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ (८।२)
dhruvaṃ prāyam upeṣyanti kālasya vyativartane ||
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवान् अङ्गदश्च सः । (९।१)
kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavān aṅgadaśca saḥ |
अनिर्वेदः श्रियो मूलम् अनिर्वेदः परं सुखम् । (१०।१)
anirvedaḥ śriyo mūlam anirvedaḥ paraṃ sukham |
भूयस्तावद् विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ (१०।२)
bhūyastāvad viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ ||
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः । (११।१)
anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ |
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ (११।२)
karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ ||
तस्माद् अनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टे ऽहम् उत्तमम् । (१२।१)
tasmād anirvedakṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe 'ham uttamam |
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान् ॥ (१२।२)
adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān ||
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ (१३।२)
citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca ||
इति संचिन्त्य भूयो ऽपि विचेतुम् उपचक्रमे ॥ (१४।२)
iti saṃcintya bhūyo 'pi vicetum upacakrame ||
भूमीगृहांश् चैत्यगृहान् गृहातिगृहकान् अपि । (१५।१)
bhūmīgṛhāṃś caityagṛhān gṛhātigṛhakān api |
उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित् ॥ (१५।२)
utpatannipataṃścāpi tiṣṭhan gacchan punaḥ kvacit ||
प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्न् उत्पतन्न् अपि । (१६।२)
praviśanniṣpataṃścāpi prapatann utpatann api |
रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर् न जगाम सः ॥ (१७।२)
rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapir na jagāma saḥ ||
प्राकरान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः । (१८।१)
prākarāntararathyāśca vedikāścaityasaṃśrayāḥ |
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ (१८।२)
śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam ||
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः । (२२।१)
pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ |
सो ऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । (२३।१)
so 'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च । (२४।१)
udyogaṃ vānarendrāṇāṃ plavanaṃ sāgarasya ca |
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनर् उपागमत् ॥ (२४।२)
vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punar upāgamat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.