Rām, 7, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् । (१।१)
sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam |
विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः ॥ (१।२)
vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ ||
ततः स बलवान् क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि । (२।१)
tataḥ sa balavān kruddho rāvaṇasya suto yudhi |
निवर्त्य राक्षसान् सर्वान्मेघनादो व्यतिष्ठत ॥ (२।२)
nivartya rākṣasān sarvānmeghanādo vyatiṣṭhata ||
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निर् इव ज्वलन् ॥ (३।२)
abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagnir iva jvalan ||
विदुद्रुवुर् दिशः सर्वा देवास्तस्य च दर्शनात् ॥ (४।२)
vidudruvur diśaḥ sarvā devāstasya ca darśanāt ||
न तत्रावस्थितः कश्चिद् रणे तस्य युयुत्सतः । (५।१)
na tatrāvasthitaḥ kaścid raṇe tasya yuyutsataḥ |
सर्वान् आविध्य वित्रस्तान् दृष्ट्वा शक्रो ऽभ्यभाषत ॥ (५।२)
sarvān āvidhya vitrastān dṛṣṭvā śakro 'bhyabhāṣata ||
न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति । (६।१)
na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati |
एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थम् अपराजितः ॥ (६।२)
eṣa gacchati me putro yuddhārtham aparājitaḥ ||
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः ॥ (८।२)
rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ ||
तेषां युद्धं महद् अभूत् सदृशं देवरक्षसाम् । (९।१)
teṣāṃ yuddhaṃ mahad abhūt sadṛśaṃ devarakṣasām |
कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ (९।२)
kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca ||
तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद् रणाजिरे ॥ (११।२)
taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyad raṇājire ||
ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः । (१२।१)
tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ |
रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (१२।२)
rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣair avākirat ||
ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च । (१३।१)
tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca |
शतघ्नीस्तोमरान् प्रासान् गदाखड्गपरश्वधान् । (१३।२)
śataghnīstomarān prāsān gadākhaḍgaparaśvadhān |
ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत् । (१४।१)
tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat |
तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रून् अभिघ्नतः ॥ (१४।२)
tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūn abhighnataḥ ||
बहुप्रकारम् अस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति ॥ (१५।२)
bahuprakāram asvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati ||
नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं शत्रून् वा दैवतानि वा । (१६।१)
nābhyajānaṃstadānyonyaṃ śatrūn vā daivatāni vā |
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात् परिधावितम् ॥ (१६।२)
tatra tatra viparyastaṃ samantāt paridhāvitam ||
एतस्मिन्न् अन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान् । (१७।१)
etasminn antare śūraḥ pulomā nāma vīryavān |
गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम् । (१८।१)
gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim |
प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम् । (१९।१)
praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam |
व्यथिताश्चाप्रहृष्टाश्च समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः ॥ (१९।२)
vyathitāścāprahṛṣṭāśca samantād vipradudruvuḥ ||
रावणिस्त्वथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः । (२०।१)
rāvaṇistvatha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ |
दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश्चापि विक्रमम् । (२१।१)
dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeścāpi vikramam |
मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम् ॥ (२१।२)
mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām ||
ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडिद्वन्तो महास्वनाः । (२३।१)
tato meghā rathe tasmiṃstaḍidvanto mahāsvanāḥ |
नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश्च समाहिताः । (२४।१)
nānāvādyāni vādyanta stutayaśca samāhitāḥ |
ननृतुश्चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम् ॥ (२४।२)
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam ||
रुद्रैर् वसुभिर् आदित्यैः साध्यैश्च समरुद्गणैः । (२५।१)
rudrair vasubhir ādityaiḥ sādhyaiśca samarudgaṇaiḥ |
वृतो नानाप्रहरणैर् निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ (२५।२)
vṛto nānāpraharaṇair niryayau tridaśādhipaḥ ||
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ (२६।२)
bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire ||
एतस्मिन्न् अन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् । (२७।१)
etasminn antare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān |
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ (२७।२)
āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā ||
पन्नगैः सुमहाकायैर् वेष्टितं लोमहर्षणैः । (२८।१)
pannagaiḥ sumahākāyair veṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ |
येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तम् इव संयुगम् ॥ (२८।२)
yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptam iva saṃyugam ||
दैत्यैर् निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः । (२९।१)
daityair niśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ |
पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयम् एव व्यवस्थितः । (३०।१)
putraṃ taṃ vārayitvāsau svayam eva vyavasthitaḥ |
सो ऽपि युद्धाद् विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ (३०।२)
so 'pi yuddhād viniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat ||
ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह । (३१।१)
tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानाम् इव संयुगे ॥ (३१।२)
śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānām iva saṃyuge ||
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः । (३२।१)
kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ |
दन्तैर् भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः । (३३।१)
dantair bhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ |
ततो रुद्रैर् महाभागैः सहादित्यैर् निशाचरः । (३४।१)
tato rudrair mahābhāgaiḥ sahādityair niśācaraḥ |
प्रयुद्धस्तैश्च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर् निरन्तरम् ॥ (३४।२)
prayuddhastaiśca saṃgrāme kṛttaḥ śastrair nirantaram ||
ततस्तद् राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः । (३५।१)
tatastad rākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ |
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ (३५।२)
raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ ||
केचिद् विनिहताः शस्त्रैर् वेष्टन्ति स्म महीतले । (३६।१)
kecid vinihatāḥ śastrair veṣṭanti sma mahītale |
रथान्नागान् खरान् उष्ट्रान् पन्नगांस्तुरगांस्तथा । (३७।१)
rathānnāgān kharān uṣṭrān pannagāṃsturagāṃstathā |
तान् समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिद् उच्छ्रिताः । (३८।१)
tān samāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ kecid ucchritāḥ |
देवैस्तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः ॥ (३८।२)
devaistu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ ||
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ (४०।२)
pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī ||
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् । (४१।१)
etasminn antare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān |
निरीक्ष्य तद् बलं सर्वं दैवतैर् विनिपातितम् ॥ (४१।२)
nirīkṣya tad balaṃ sarvaṃ daivatair vinipātitam ||
स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् । (४२।१)
sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram |
त्रिदशान् समरे निघ्नञ्शक्रम् एवाभ्यवर्तत ॥ (४२।२)
tridaśān samare nighnañśakram evābhyavartata ||
ततः शक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् । (४३।१)
tataḥ śakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam |
यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश ॥ (४३।२)
yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa ||
तद् विकृष्य महच्चापम् इन्द्रो रावणमूर्धनि । (४४।१)
tad vikṛṣya mahaccāpam indro rāvaṇamūrdhani |
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (४५।२)
śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣair avākirat ||
प्रयुध्यतोर् अथ तयोर् बाणवर्षैः समन्ततः । (४६।१)
prayudhyator atha tayor bāṇavarṣaiḥ samantataḥ |
नाज्ञायत तदा किंचित् सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ (४६।२)
nājñāyata tadā kiṃcit sarvaṃ hi tamasā vṛtam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.