Rām, 5, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । (१।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ |
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर् वचः ॥ (१।२)
ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanair vacaḥ ||
तृणम् अन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता । (३।१)
tṛṇam antarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā |
न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिम् इव पापकृत् । (४।१)
na māṃ prārthayituṃ yuktastvaṃ siddhim iva pāpakṛt |
अकार्यं न मया कार्यम् एकपत्न्या विगर्हितम् । (४।२)
akāryaṃ na mayā kāryam ekapatnyā vigarhitam |
कुलं सम्प्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥ (४।३)
kulaṃ samprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā ||
राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanam abravīt ||
साधु धर्मम् अवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ॥ (६।२)
sādhu dharmam avekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara ||
आत्मानम् उपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥ (७।२)
ātmānam upamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām ||
वचो मिथ्या प्रणीतात्मा पथ्यम् उक्तं विचक्षणैः ॥ (९।२)
vaco mithyā praṇītātmā pathyam uktaṃ vicakṣaṇaiḥ ||
समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ (१०।२)
samṛddhāni vinaśyanti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca ||
तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघसंकुला । (११।१)
tatheyaṃ tvāṃ samāsādya laṅkā ratnaughasaṃkulā |
स्वकृतैर् हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः । (१२।१)
svakṛtair hanyamānasya rāvaṇādīrghadarśinaḥ |
एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः । (१३।१)
evaṃ tvāṃ pāpakarmāṇaṃ vakṣyanti nikṛtā janāḥ |
दिष्ट्यैतद् व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ (१३।२)
diṣṭyaitad vyasanaṃ prāpto raudra ityeva harṣitāḥ ||
शक्या लोभयितुं नाहम् ऐश्वर्येण धनेन वा । (१४।१)
śakyā lobhayituṃ nāham aiśvaryeṇa dhanena vā |
कथं नामोपधास्यामि भुजम् अन्यस्य कस्यचित् ॥ (१५।२)
kathaṃ nāmopadhāsyāmi bhujam anyasya kasyacit ||
व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ॥ (१६।२)
vratasnātasya viprasya vidyeva viditātmanaḥ ||
मित्रम् औपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता । (१८।१)
mitram aupayikaṃ kartuṃ rāmaḥ sthānaṃ parīpsatā |
वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥ (१८।२)
vadhaṃ cānicchatā ghoraṃ tvayāsau puruṣarṣabhaḥ ||
वर्जयेद् वज्रम् उत्सृष्टं वर्जयेद् अन्तकश्चिरम् । (१९।१)
varjayed vajram utsṛṣṭaṃ varjayed antakaściram |
त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥ (१९।२)
tvadvidhaṃ na tu saṃkruddho lokanāthaḥ sa rāghavaḥ ||
रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् । (२०।१)
rāmasya dhanuṣaḥ śabdaṃ śroṣyasi tvaṃ mahāsvanam |
रक्षांसि परिणिघ्नन्तः पुर्याम् अस्यां समन्ततः । (२२।१)
rakṣāṃsi pariṇighnantaḥ puryām asyāṃ samantataḥ |
अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रम् अरिंदमः । (२४।१)
apaneṣyati māṃ bhartā tvattaḥ śīghram ariṃdamaḥ |
असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिर् इव क्रमैः ॥ (२४।२)
asurebhyaḥ śriyaṃ dīptāṃ viṣṇustribhir iva kramaiḥ ||
अशक्तेन त्वया रक्षः कृतम् एतद् असाधु वै ॥ (२५।२)
aśaktena tvayā rakṣaḥ kṛtam etad asādhu vai ||
आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः । (२६।१)
āśramaṃ tu tayoḥ śūnyaṃ praviśya narasiṃhayoḥ |
गोचरं गतयोर् भ्रात्रोर् अपनीता त्वयाधम ॥ (२६।२)
gocaraṃ gatayor bhrātror apanītā tvayādhama ||
न हि गन्धम् उपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया । (२७।१)
na hi gandham upāghrāya rāmalakṣmaṇayostvayā |
शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोर् इव ॥ (२७।२)
śakyaṃ saṃdarśane sthātuṃ śunā śārdūlayor iva ||
तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणम् अस्थिरम् । (२८।१)
tasya te vigrahe tābhyāṃ yugagrahaṇam asthiram |
वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोर् एकस्य निग्रहः ॥ (२८।२)
vṛtrasyevendrabāhubhyāṃ bāhor ekasya nigrahaḥ ||
क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह । (२९।१)
kṣipraṃ tava sa nātho me rāmaḥ saumitriṇā saha |
तोयम् अल्पम् इवादित्यः प्राणान् आदास्यते शरैः ॥ (२९।२)
toyam alpam ivādityaḥ prāṇān ādāsyate śaraiḥ ||
गिरिं कुबेरस्य गतो ऽथवालयं सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः । (३०।१)
giriṃ kuberasya gato 'thavālayaṃ sabhāṃ gato vā varuṇasya rājñaḥ |
असंशयं दाशरथेर् न मोक्ष्यसे महाद्रुमः कालहतो ऽशनेर् इव ॥ (३०।२)
asaṃśayaṃ dāśarather na mokṣyase mahādrumaḥ kālahato 'śaner iva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.