प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । (१।१)

उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ (१।२)

भास्करोदयकालो ऽयं गता भगवती निशा । (२।१)

असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस् तात कूजति ॥ (२।२)

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने । (३।१)

तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥ (३।२)

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । (४।१)

गुहम् आमन्त्र्य सूतं च सो ऽतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ (४।२)

ततः कलापान् संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ । (५।१)

जग्मतुर् येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ (५।२)

रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् । (६।१)

किम् अहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ (६।२)

निवर्तस्वेत्य् उवाचैनम् एतावद्धि कृतं मम । (७।१)

यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥ (७।२)

आत्मानं त्व् अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्यार्तः स सारथिः । (८।१)

सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

नातिक्रान्तम् इदं लोके पुरुषेणेह केनचित् । (९।१)

तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ (९।२)

न मन्ये ब्रह्मचर्ये ऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः । (१०।१)

मार्दवार्जवयोर् वापि त्वां चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ (१०।२)

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् । (११।१)

त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल् लोकांस् तु जयन्न् इव ॥ (११।२)

वयं खलु हता राम ये तयाप्य् उपवञ्चिताः । (१२।१)

कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ (१२।२)

इति ब्रुवन्न् आत्मसमं सुमन्त्रः सारथिस् तदा । (१३।१)

दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ (१३।२)

ततस् तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् । (१४।१)

रामस् तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ (१४।२)

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये । (१५।१)

यथा दशरथो राजा मां न शोचेत् तथा कुरु ॥ (१५।२)

शोकोपहतचेताश् च वृद्धश् च जगतीपतिः । (१६।१)

कामभारावसन्नश् च तस्माद् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (१६।२)

यद् यद् आज्ञापयेत् किंचित् स महात्मा महीपतिः । (१७।१)

कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तद् अविकाङ्क्षया ॥ (१७।२)

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः । (१८।१)

यद् एषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ (१८।२)

तद् यथा स महाराजो नालीकम् अधिगच्छति । (१९।१)

न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ (१९।२)

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियम् । (२०।१)

ब्रूयास् त्वम् अभिवाद्यैव मम हेतोर् इदं वचः ॥ (२०।२)

नैवाहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली । (२१।१)

अयोध्यायाश् च्युताश् चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥ (२१।२)

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः । (२२।१)

लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ (२२।२)

एवम् उक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे । (२३।१)

अन्याश् च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ (२३।२)

आरोग्यं ब्रूहि कौसल्याम् अथ पादाभिवन्दनम् । (२४।१)

सीताया मम चार्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ (२४।२)

ब्रूयाश् च हि महाराजं भरतं क्षिप्रम् आनय । (२५।१)

आगतश् चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ (२५।२)

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषिच्य च । (२६।१)

अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ (२६।२)

भरतश् चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । (२७।१)

तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एवाविशेषतः ॥ (२७।२)

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः । (२८।१)

तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ (२८।२)

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः । (२९।१)

तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ (२९।२)

यद् अहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहाद् अविक्लवः । (३०।१)

भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यं त्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (३०।२)

कथं हि त्वद्विहीनो ऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् । (३१।१)

तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलाम् इव ॥ (३१।२)

सरामम् अपि तावन् मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः । (३२।१)

विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ (३२।२)

दैन्यं हि नगरी गच्छेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमं रथम् । (३३।१)

सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरम् इवाहवे ॥ (३३।२)

दूरे ऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् । (३४।१)

चिन्तयन्त्यो ऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ (३४।२)

आर्तनादो हि यः पौरैर् मुक्तस् तद्विप्रवासने । (३५।१)

रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ (३५।२)

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया । (३६।१)

नीतो ऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥ (३६।२)

असत्यम् अपि नैवाहं ब्रूयां वचनम् ईदृशम् । (३७।१)

कथम् अप्रियम् एवाहं ब्रूयां सत्यम् इदं वचः ॥ (३७।२)

मम तावन् नियोगस्थास् त्वद्बन्धुजनवाहिनः । (३८।१)

कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ (३८।२)

यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । (३९।१)

सरथो ऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ (३९।२)

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते । (४०।१)

रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ (४०।२)

त्वत्कृते न मया प्राप्तं रथचर्याकृतं सुखम् । (४१।१)

आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ (४१।२)

प्रसीदेच्छामि ते ऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः । (४२।१)

प्रीत्याभिहितम् इच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ (४२।२)

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । (४३।१)

अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ (४३।२)

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना । (४४।१)

राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ (४४।२)

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । (४५।१)

परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ (४५।२)

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः । (४६।१)

यद् अनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ (४६।२)

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । (४७।१)

क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस् तु ततो ऽन्यथा ॥ (४७।२)

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि । (४८।१)

भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुम् अर्हसि ॥ (४८।२)

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः । (४९।१)

रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ (४९।२)

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल । (५०।१)

शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ (५०।२)

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । (५१।१)

कैकेयी प्रत्ययं गच्छेद् इति रामो वनं गतः ॥ (५१।२)

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि । (५२।१)

राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥ (५२।२)

एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी । (५३।१)

भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यम् अवाप्नुयात् ॥ (५३।२)

मम प्रियार्थं राज्ञश् च सरथस् त्वं पुरीं व्रज । (५४।१)

संदिष्टश् चासि यानर्थांस् तांस् तान् ब्रूयास् तथातथा ॥ (५४।२)

इत्य् उक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । (५५।१)

गुहं वचनम् अक्लीबं रामो हेतुमद् अब्रवीत् । (५५।२)

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरम् आनय ॥ (५५।३)

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् । (५६।१)

लक्ष्मणस्यात्मनश् चैव रामस् तेनाकरोज् जटाः ॥ (५६।२)

तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ । (५७।१)

अशोभेताम् ऋषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ (५७।२)

ततो वैखानसं मार्गम् आस्थितः सहलक्ष्मणः । (५८।१)

व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायं गुहम् अब्रवीत् ॥ (५८।२)

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा । (५९।१)

भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ (५९।२)

ततस् तं समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकुनन्दनः । (६०।१)

जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ (६०।२)

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावम् इक्ष्वाकुनन्दनः । (६१।१)

तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गाम् इदं लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ (६१।२)

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावम् इमां शनैः । (६२।१)

सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ (६२।२)

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् । (६३।१)

आरोप्य मैथिलीं पूर्वम् आरुरोहात्मवांस् ततः ॥ (६३।२)

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः । (६४।१)

ततो निषादाधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ (६४।२)

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् । (६५।१)

आस्थाय नावं रामस् तु चोदयामास नाविकान् ॥ (६५।२)

ततस् तैश् चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता । (६६।१)

शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलम् अत्यगात् ॥ (६६।२)

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास् त्व् अनिन्दिता । (६७।१)

वैदेही प्राञ्जलिर् भूत्वा तां नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ (६७।२)

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः । (६८।१)

निदेशं पालयत्व् एनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ (६८।२)

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्य् उष्य कानने । (६९।१)

भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ (६९।२)

ततस् त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता । (७०।१)

यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धये ॥ (७०।२)

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे । (७१।१)

भार्या चोदधिराजस्य लोके ऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ (७१।२)

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने । (७२।१)

प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनर् आगते ॥ (७२।२)

गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्य् अन्नं च पेशलम् । (७३।१)

ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ (७३।२)

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गाम् अनिन्दिता । (७४।१)

दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रम् एवाभ्युपागमत् ॥ (७४।२)

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः । (७५।१)

प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः ॥ (७५।२)

अथाब्रवीन् महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् । (७६।१)

अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्छतु ॥ (७६।२)

पृष्ठतो ऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् । (७७।१)

अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ (७७।२)

गतं तु गङ्गापरपारम् आशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य । (७८।१)

अध्वप्रकर्षाद् विनिवृत्तदृष्टिर् मुमोच बाष्पं व्यथितस् तपस्वी ॥ (७८।२)

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहम् ऋश्यं पृषतं महारुरुम् । (७९।१)

आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर् वनस्पतिम् ॥ (७९।२)