Rām, 7, 34
Select a line for its word-by-word analysis.
चचार पृथिवीं सर्वाम् अनिर्विण्णस्तथा कृतः ॥ (१।२)
cacāra pṛthivīṃ sarvām anirviṇṇastathā kṛtaḥ ||
राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् । (२।१)
rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute yaṃ balādhikam |
रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ॥ (२।२)
rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ ||
ततः कदाचित् किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् । (३।१)
tataḥ kadācit kiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām |
उवाच रावणं वाक्यं युद्धप्रेप्सुम् उपागतम् ॥ (४।२)
uvāca rāvaṇaṃ vākyaṃ yuddhaprepsum upāgatam ||
राक्षसेन्द्र गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् । (५।१)
rākṣasendra gato vālī yaste pratibalo bhavet |
नान्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः ॥ (५।२)
nānyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ ||
चतुर्भ्यो ऽपि समुद्रेभ्यः संध्याम् अन्वास्य रावण । (६।१)
caturbhyo 'pi samudrebhyaḥ saṃdhyām anvāsya rāvaṇa |
इमं मुहूर्तम् आयाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ॥ (६।२)
imaṃ muhūrtam āyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam ||
एतान् अस्थिचयान् पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः । (७।१)
etān asthicayān paśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ |
वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठम् इव भास्करम् ॥ (९।२)
vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭham iva bhāskaram ||
स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो राक्षसेश्वरः । (१०।१)
sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
पुष्पकं तत् समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ॥ (१०।२)
puṣpakaṃ tat samāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam ||
रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम् ॥ (११।२)
rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam ||
ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदम् आद्रवत् ॥ (१२।२)
grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadam ādravat ||
पापाभिप्रायवान् दृष्टश्चकार न च संभ्रमम् ॥ (१३।२)
pāpābhiprāyavān dṛṣṭaścakāra na ca saṃbhramam ||
शशम् आलक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा । (१४।१)
śaśam ālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā |
जिघृक्षमाणम् अद्यैनं रावणं पापबुद्धिनम् । (१५।१)
jighṛkṣamāṇam adyainaṃ rāvaṇaṃ pāpabuddhinam |
कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्यामि महार्णवान् ॥ (१५।२)
kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣyāmi mahārṇavān ||
द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसितोरुकराम्बरम् । (१६।१)
drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsitorukarāmbaram |
इत्येवं मतिम् आस्थाय वाली कर्णम् उपाश्रितः । (१७।१)
ityevaṃ matim āsthāya vālī karṇam upāśritaḥ |
जपन् वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराड् इव ॥ (१७।२)
japan vai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍ iva ||
तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ । (१८।१)
tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau |
प्रयत्नवन्तौ तत् कर्म ईहतुर् बलदर्पितौ ॥ (१८।२)
prayatnavantau tat karma īhatur baladarpitau ||
हस्तग्राह्यं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् । (१९।१)
hastagrāhyaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam |
पराङ्मुखो ऽपि जग्राह वाली सर्पम् इवाण्डजः ॥ (१९।२)
parāṅmukho 'pi jagrāha vālī sarpam ivāṇḍajaḥ ||
ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसाम् ईश्वरं हरिः । (२०।१)
grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasām īśvaraṃ hariḥ |
खम् उत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥ (२०।२)
kham utpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam ||
स तं पीडयमानस्तु वितुदन्तं नखैर् मुहुः । (२१।१)
sa taṃ pīḍayamānastu vitudantaṃ nakhair muhuḥ |
अन्वीयमानस्तैर् वाली भ्राजते ऽम्बरमध्यगः । (२३।१)
anvīyamānastair vālī bhrājate 'mbaramadhyagaḥ |
अन्वीयमानो मेघौघैर् अम्बरस्थ इवांशुमान् ॥ (२३।२)
anvīyamāno meghaughair ambarastha ivāṃśumān ||
ते ऽशक्नुवन्तः सम्प्राप्तं वालिनं राक्षसोत्तमाः । (२४।१)
te 'śaknuvantaḥ samprāptaṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ |
वालिमार्गाद् अपाक्रामन् पर्वतेन्द्रा हि गच्छतः ॥ (२५।१)
vālimārgād apākrāman parvatendrā hi gacchataḥ ||
क्रमशः सागरान् सर्वान् संध्याकालम् अवन्दत ॥ (२६।२)
kramaśaḥ sāgarān sarvān saṃdhyākālam avandata ||
सभाज्यमानो भूतैस्तु खेचरैः खेचरो हरिः । (२७।१)
sabhājyamāno bhūtaistu khecaraiḥ khecaro hariḥ |
तत्र संध्याम् उपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः । (२८।१)
tatra saṃdhyām upāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ |
वहमानो ऽगमद् वाली पूर्वम् अम्बुमहानिधिम् ॥ (२९।२)
vahamāno 'gamad vālī pūrvam ambumahānidhim ||
तत्रापि संध्याम् अन्वास्य वासविः स हरीश्वरः । (३०।१)
tatrāpi saṃdhyām anvāsya vāsaviḥ sa harīśvaraḥ |
किष्किन्धाभिमुखो गृह्य रावणं पुनर् आगमत् ॥ (३०।२)
kiṣkindhābhimukho gṛhya rāvaṇaṃ punar āgamat ||
चतुर्ष्वपि समुद्रेषु संध्याम् अन्वास्य वानरः । (३१।१)
caturṣvapi samudreṣu saṃdhyām anvāsya vānaraḥ |
रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवने ऽपतत् ॥ (३१।२)
rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane 'patat ||
कुतस्त्वम् इति चोवाच प्रहसन् रावणं प्रति ॥ (३२।२)
kutastvam iti covāca prahasan rāvaṇaṃ prati ||
विस्मयं तु महद् गत्वा श्रमलोकनिरीक्षणः । (३३।१)
vismayaṃ tu mahad gatvā śramalokanirīkṣaṇaḥ |
राक्षसेशो हरीशं तम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३३।२)
rākṣaseśo harīśaṃ tam idaṃ vacanam abravīt ||
वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रो ऽस्मि रावणः । (३४।१)
vānarendra mahendrābha rākṣasendro 'smi rāvaṇaḥ |
युद्धेप्सुर् अहं सम्प्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया ॥ (३४।२)
yuddhepsur ahaṃ samprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā ||
येनाहं पशुवद् गृह्य भ्रामितश्चतुरो ऽर्णवान् ॥ (३५।२)
yenāhaṃ paśuvad gṛhya bhrāmitaścaturo 'rṇavān ||
मां चैवोद्वहमानस्तु को ऽन्यो वीरः क्रमिष्यति ॥ (३६।२)
māṃ caivodvahamānastu ko 'nyo vīraḥ kramiṣyati ||
सो ऽहं दृष्टबलस्तुभ्यम् इच्छामि हरिपुंगव । (३८।१)
so 'haṃ dṛṣṭabalastubhyam icchāmi haripuṃgava |
त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः ॥ (३८।२)
tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ ||
दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् । (३९।१)
dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam |
सर्वम् एवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर ॥ (३९।२)
sarvam evāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara ||
ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरिराक्षसौ । (४०।१)
tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harirākṣasau |
भ्रातृत्वम् उपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥ (४०।२)
bhrātṛtvam upasaṃpannau pariṣvajya parasparam ||
किष्किन्धां विशतुर् हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहाम् इव ॥ (४१।२)
kiṣkindhāṃ viśatur hṛṣṭau siṃhau giriguhām iva ||
अमात्यैर् आगतैर् नीचस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः ॥ (४२।२)
amātyair āgatair nīcastrailokyotsādanārthibhiḥ ||
एवम् एतत् पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो । (४३।१)
evam etat purāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho |
धर्षितश्च कृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ ॥ (४३।२)
dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau ||
बलम् अप्रतिमं राम वालिनो ऽभवद् उत्तमम् । (४४।१)
balam apratimaṃ rāma vālino 'bhavad uttamam |
सो ऽपि त्वया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा ॥ (४४।२)
so 'pi tvayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.