Rām, 3, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ध्वजम् उपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् । (४।१)
tato dhvajam upāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam |
समाक्रम्य महाकायस् तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥ (४।२)
samākramya mahākāyas tasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ ||
विस्वरान् विविधांश् चक्रुर् मांसादा मृगपक्षिणः ॥ (५।२)
visvarān vividhāṃś cakrur māṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ ||
व्याजह्रुश् च प्रदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् । (६।१)
vyājahruś ca pradīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam |
क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ । (९।१)
kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyākālaṃ vinā babhau |
खरस्याभिमुखं नेदुस् तदा घोरा मृगाः खगाः ॥ (९।२)
kharasyābhimukhaṃ nedus tadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ ||
नेदुर् बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिर् आननैः ॥ (१०।२)
nedur balasyābhimukhaṃ jvālodgāribhir ānanaiḥ ||
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके । (११।१)
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike |
जग्राह सूर्यं स्वर्भानुर् अपर्वणि महाग्रहः ॥ (११।२)
jagrāha sūryaṃ svarbhānur aparvaṇi mahāgrahaḥ ||
प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभो ऽभूद् दिवाकरः । (१२।१)
pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho 'bhūd divākaraḥ |
उत्पेतुश् च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ॥ (१२।२)
utpetuś ca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ ||
तस्मिन् क्षणे बभूवुश् च विना पुष्पफलैर् द्रुमाः ॥ (१३।२)
tasmin kṣaṇe babhūvuś ca vinā puṣpaphalair drumāḥ ||
वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस् तत्र सारिकाः ॥ (१४।२)
vīcīkūcīti vāśyanto babhūvus tatra sārikāḥ ||
उल्काश् चापि सनिर्घोषा निपेतुर् घोरदर्शनाः । (१५।१)
ulkāś cāpi sanirghoṣā nipetur ghoradarśanāḥ |
प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश् चास्यावसज्जत ॥ (१६।२)
prākampata bhujaḥ savyaḥ kharaś cāsyāvasajjata ||
सास्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः । (१७।१)
sāsrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ |
तान् समीक्ष्य महोत्पातान् उत्थितान् रोमहर्षणान् । (१८।१)
tān samīkṣya mahotpātān utthitān romaharṣaṇān |
अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरस् तदा ॥ (१८।२)
abravīd rākṣasān sarvān prahasan sa kharas tadā ||
महोत्पातान् इमान् सर्वान् उत्थितान् घोरदर्शनान् । (१९।१)
mahotpātān imān sarvān utthitān ghoradarśanān |
न चिन्तयाम्य् अहं वीर्याद् बलवान् दुर्बलान् इव ॥ (१९।२)
na cintayāmy ahaṃ vīryād balavān durbalān iva ||
तारा अपि शरैस् तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् । (२०।१)
tārā api śarais tīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt |
मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्य् अहम् ॥ (२०।२)
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmy aham ||
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् । (२१।१)
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam |
अहत्वा सायकैस् तीक्ष्णैर् नोपावर्तितुम् उत्सहे ॥ (२१।२)
ahatvā sāyakais tīkṣṇair nopāvartitum utsahe ||
सकामा भगिनी मे ऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः । (२२।१)
sakāmā bhaginī me 'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ |
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥ (२२।२)
yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ ||
न क्वचित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः । (२३।१)
na kvacit prāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ |
युष्माकम् एतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्य् अहम् ॥ (२३।२)
yuṣmākam etat pratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmy aham ||
वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस् तौ च मानुषौ ॥ (२४।२)
vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punas tau ca mānuṣau ||
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः । (२५।१)
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ |
समेयुश् च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः । (२६।१)
sameyuś ca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश् च सह चारणैः ॥ (२६।२)
ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ ||
समेत्य चोचुः सहितास् ते ऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः । (२७।१)
sametya cocuḥ sahitās te 'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यो ऽस्तु लोकानां ये च संमताः ॥ (२७।२)
svasti gobrāhmaṇebhyo 'stu lokānāṃ ye ca saṃmatāḥ ||
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् । (२८।१)
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān |
चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुरपुंगवान् ॥ (२८।२)
cakrahasto yathā yuddhe sarvān asurapuṃgavān ||
एतच् चान्यच् च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः । (२९।१)
etac cānyac ca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ |
ददृशुर् वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥ (२९।२)
dadṛśur vāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām ||
रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद् विनिःसृतः । (३०।१)
rathena tu kharo vegāt sainyasyāgrād viniḥsṛtaḥ |
तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश् च विनिःसृताः ॥ (३०।२)
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāś ca viniḥsṛtāḥ ||
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर् विहंगमः । (३१।१)
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrur vihaṃgamaḥ |
द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुर् अभितः खरम् ॥ (३२।२)
dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthur abhitaḥ kharam ||
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास् तथा । (३३।१)
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirās tathā |
चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ (३३।२)
catvāra ete senāgryā dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ ||
सा भीमवेगा समराभिकामा सुदारुणा राक्षसवीरसेना । (३४।१)
sā bhīmavegā samarābhikāmā sudāruṇā rākṣasavīrasenā |
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणाम् इव चन्द्रसूर्यौ ॥ (३४।२)
tau rājaputrau sahasābhyupetā mālā grahāṇām iva candrasūryau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.