Rām, 6, 72
Select a line for its word-by-word analysis.
भूयस्तच्छ्रोतुम् इच्छामि ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् ॥ (३।२)
bhūyastacchrotum icchāmi brūhi yat te vivakṣitam ||
राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः । (४।१)
rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
यत् तत् पुनर् इदं वाक्यं बभाषे स विभीषणः ॥ (४।२)
yat tat punar idaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ ||
तत् तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥ (५।२)
tat tathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram ||
विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥ (६।२)
vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ ||
भूयस्तु मम विज्ञाप्यं तच्छृणुष्व महायशः । (७।१)
bhūyastu mama vijñāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāyaśaḥ |
त्यज राजन्न् इमं शोकं मिथ्या संतापम् आगतम् । (८।१)
tyaja rājann imaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpam āgatam |
तद् इयं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धनी ॥ (८।२)
tad iyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī ||
प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्याश्च निशाचराः ॥ (९।२)
prāptavyā yadi te sītā hantavyāśca niśācarāḥ ||
रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः । (१०।१)
raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ |
साध्वयं यातु सौमित्रिर् बलेन महता वृतः । (१०।२)
sādhvayaṃ yātu saumitrir balena mahatā vṛtaḥ |
निकुम्भिलायां सम्प्राप्य हन्तुं रावणिम् आहवे ॥ (१०।३)
nikumbhilāyāṃ samprāpya hantuṃ rāvaṇim āhave ||
शरैर् हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ॥ (११।२)
śarair hantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ ||
अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरंगमाः ॥ (१२।२)
astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṃgamāḥ ||
निकुम्भिलाम् असंप्राप्तम् अहुताग्निं च यो रिपुः । (१३।१)
nikumbhilām asaṃprāptam ahutāgniṃ ca yo ripuḥ |
त्वाम् आततायिनं हन्याद् इन्द्रशत्रो स ते वधः । (१३।२)
tvām ātatāyinaṃ hanyād indraśatro sa te vadhaḥ |
इत्येवं विहितो राजन् वधस्तस्यैव धीमतः ॥ (१३।३)
ityevaṃ vihito rājan vadhastasyaiva dhīmataḥ ||
हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृज्जनम् ॥ (१४।२)
hate tasmin hataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam ||
विभीषणवचः श्रुत्वा रामो वाक्यम् अथाब्रवीत् । (१५।१)
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāmo vākyam athābravīt |
जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥ (१५।२)
jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama ||
स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः । (१६।१)
sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ |
करोत्यसंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणान् अपि ॥ (१६।२)
karotyasaṃjñān saṃgrāme devān savaruṇān api ||
न गतिर् ज्ञायते वीर सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ (१७।२)
na gatir jñāyate vīra sūryasyevābhrasaṃplave ||
राघवस्तु रिपोर् ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः । (१८।१)
rāghavastu ripor jñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ |
लक्ष्मणं कीर्तिसम्पन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
lakṣmaṇaṃ kīrtisampannam idaṃ vacanam abravīt ||
यद् वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः । (१९।१)
yad vānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ |
हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सह लक्ष्मण ॥ (१९।२)
hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ saha lakṣmaṇa ||
अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः । (२१।१)
ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ |
अभिज्ञस्तस्य देशस्य पृष्ठतो ऽनुगमिष्यति ॥ (२१।२)
abhijñastasya deśasya pṛṣṭhato 'nugamiṣyati ||
राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः । (२२।१)
rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
जग्राह कार्मुकं श्रेष्ठम् अन्यद् भीमपराक्रमः ॥ (२२।२)
jagrāha kārmukaṃ śreṣṭham anyad bhīmaparākramaḥ ||
रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिर् अब्रवीत् ॥ (२३।२)
rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrir abravīt ||
अद्य मत्कार्मुकोन्मुखाः शरा निर्भिद्य रावणिम् । (२४।१)
adya matkārmukonmukhāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim |
लङ्काम् अभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीम् इव ॥ (२४।२)
laṅkām abhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīm iva ||
अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः । (२५।१)
adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ |
विधमिष्यन्ति हत्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥ (२५।२)
vidhamiṣyanti hatvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ ||
स एवम् उक्त्वा द्युतिमान् वचनं भ्रातुर् अग्रतः । (२६।१)
sa evam uktvā dyutimān vacanaṃ bhrātur agrataḥ |
स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ (२६।२)
sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvarito yayau ||
सो ऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (२७।१)
so 'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
निकुम्भिलाम् अभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥ (२७।२)
nikumbhilām abhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam ||
कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ (२८।२)
kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau ||
वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान् बहुभिर् वृतः । (२९।१)
vānarāṇāṃ sahasraistu hanūmān bahubhir vṛtaḥ |
विभीषणः सहामात्यस्तदा लक्ष्मणम् अन्वगात् ॥ (२९।२)
vibhīṣaṇaḥ sahāmātyastadā lakṣmaṇam anvagāt ||
स गत्वा दूरम् अध्वानं सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । (३१।१)
sa gatvā dūram adhvānaṃ saumitrir mitranandanaḥ |
राक्षसेन्द्रबलं दूराद् अपश्यद् व्यूहम् आस्थितम् ॥ (३१।२)
rākṣasendrabalaṃ dūrād apaśyad vyūham āsthitam ||
स सम्प्राप्य धनुष्पाणिर् मायायोगम् अरिंदम । (३२।१)
sa samprāpya dhanuṣpāṇir māyāyogam ariṃdama |
तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥ (३२।२)
tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ ||
विविधम् अमलशस्त्रभास्वरं तद् ध्वजगहनं विपुलं महारथैश्च । (३३।१)
vividham amalaśastrabhāsvaraṃ tad dhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiśca |
प्रतिभयतमम् अप्रमेयवेगं तिमिरम् इव द्विषतां बलं विवेश ॥ (३३।२)
pratibhayatamam aprameyavegaṃ timiram iva dviṣatāṃ balaṃ viveśa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.