Rām, 2, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः । (३।१)
kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ |
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ (३।२)
rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham ||
अनृतं बललोको ऽयम् अज्ञानाद् यद्धि वक्ष्यति । (४।१)
anṛtaṃ balaloko 'yam ajñānād yaddhi vakṣyati |
किं हि कृत्वा विषण्णस् त्वं कुतो वा भयम् अस्ति ते । (५।१)
kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇas tvaṃ kuto vā bhayam asti te |
यत् परित्यक्तुकामस् त्वं माम् अनन्यपरायणाम् ॥ (५।२)
yat parityaktukāmas tvaṃ mām ananyaparāyaṇām ||
सावित्रीम् इव मां विद्धि त्वम् आत्मवशवर्तिनीम् ॥ (६।२)
sāvitrīm iva māṃ viddhi tvam ātmavaśavartinīm ||
न त्व् अहं मनसाप्य् अन्यं द्रष्टास्मि त्वदृते ऽनघ । (७।१)
na tv ahaṃ manasāpy anyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte 'nagha |
स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरम् अध्युषितां सतीम् । (८।१)
svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciram adhyuṣitāṃ satīm |
स माम् अनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुम् अर्हसि । (९।१)
sa mām anādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātum arhasi |
तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया ॥ (९।२)
tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syāt saha tvayā ||
न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः । (१०।१)
na ca me bhavitā tatra kaścit pathi pariśramaḥ |
पृष्ठतस् तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्व् अपि ॥ (१०।२)
pṛṣṭhatas tava gacchantyā vihāraśayaneṣv api ||
रजो रमण तन् मन्ये परार्ध्यम् इव चन्दनम् ॥ (१२।२)
rajo ramaṇa tan manye parārdhyam iva candanam ||
कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात् सुखतरं ततः ॥ (१३।२)
kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syāt sukhataraṃ tataḥ ||
पत्त्रं मूलं फलं यत् त्वम् अल्पं वा यदि वा बहु । (१४।१)
pattraṃ mūlaṃ phalaṃ yat tvam alpaṃ vā yadi vā bahu |
दास्यसि स्वयम् आहृत्य तन् मे ऽमृतरसोपमम् ॥ (१४।२)
dāsyasi svayam āhṛtya tan me 'mṛtarasopamam ||
न मातुर् न पितुस् तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः । (१५।१)
na mātur na pitus tatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |
आर्तवान्य् उपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ (१५।२)
ārtavāny upabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||
न च तत्र गतः किंचिद् द्रष्टुम् अर्हसि विप्रियम् । (१६।१)
na ca tatra gataḥ kiṃcid draṣṭum arhasi vipriyam |
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ (१६।२)
matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||
यस् त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस् त्वया विना । (१७।१)
yas tvayā saha sa svargo nirayo yas tvayā vinā |
इति जानन् परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥ (१७।२)
iti jānan parāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha ||
अथ माम् एवम् अव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि । (१८।१)
atha mām evam avyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi |
विषम् अद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् ॥ (१८।२)
viṣam adyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam ||
पश्चाद् अपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् । (१९।१)
paścād api hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam |
उज्झितायास् त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ (१९।२)
ujjhitāyās tvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam ||
इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । (२०।१)
idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtam api notsahe |
किं पुनर् दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ (२०।२)
kiṃ punar daśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā ||
चुक्रोश पतिम् आयस्ता भृशम् आलिङ्ग्य सस्वरम् ॥ (२१।२)
cukrośa patim āyastā bhṛśam āliṅgya sasvaram ||
सा विद्धा बहुभिर् वाक्यैर् दिग्धैर् इव गजाङ्गना । (२२।१)
sā viddhā bahubhir vākyair digdhair iva gajāṅganā |
तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसम्भवम् । (२३।१)
tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasambhavam |
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्याम् इवोदकम् ॥ (२३।२)
netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyām ivodakam ||
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञाम् इव दुःखिताम् । (२४।१)
tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñām iva duḥkhitām |
न देवि तव दुःखेन स्वर्गम् अप्य् अभिरोचये । (२५।१)
na devi tava duḥkhena svargam apy abhirocaye |
न हि मे ऽस्ति भयं किंचित् स्वयम्भोर् इव सर्वतः ॥ (२५।२)
na hi me 'sti bhayaṃ kiṃcit svayambhor iva sarvataḥ ||
वासं न रोचये ऽरण्ये शक्तिमान् अपि रक्षणे ॥ (२६।२)
vāsaṃ na rocaye 'raṇye śaktimān api rakṣaṇe ||
यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि । (२७।१)
yat sṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili |
न विहातुं मया शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥ (२७।२)
na vihātuṃ mayā śakyā kīrtir ātmavatā yathā ||
धर्मस् तु गजनासोरु सद्भिर् आचरितः पुरा । (२८।१)
dharmas tu gajanāsoru sadbhir ācaritaḥ purā |
तं चाहम् अनुवर्ते ऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ (२८।२)
taṃ cāham anuvarte 'dya yathā sūryaṃ suvarcalā ||
एष धर्मस् तु सुश्रोणि पितुर् मातुश् च वश्यता । (२९।१)
eṣa dharmas tu suśroṇi pitur mātuś ca vaśyatā |
अतश् चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥ (२९।२)
ataś cājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitum utsahe ||
स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः । (३०।१)
sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ |
तथा वर्तितुम् इच्छामि स हि धर्मः सनातनः । (३०।२)
tathā vartitum icchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ |
ब्राह्मणेभ्यश् च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश् च भोजनम् । (३१।१)
brāhmaṇebhyaś ca ratnāni bhikṣukebhyaś ca bhojanam |
देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च माचिरम् ॥ (३१।२)
dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram ||
अनुकूलं तु सा भर्तुर् ज्ञात्वा गमनम् आत्मनः । (३२।१)
anukūlaṃ tu sā bhartur jñātvā gamanam ātmanaḥ |
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुम् एवोपचक्रमे ॥ (३२।२)
kṣipraṃ pramuditā devī dātum evopacakrame ||
ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुर् अवेक्ष्य भाषितम् । (३३।१)
tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā yaśasvinī bhartur avekṣya bhāṣitam |
धनानि रत्नानि च दातुम् अङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ (३३।२)
dhanāni ratnāni ca dātum aṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.