Rām, 7, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
अपश्यत् पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं दिवि ॥ (३।२)
apaśyat puṣpakaṃ tatra rāma viṣṭambhitaṃ divi ||
विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा कामगं ह्यगमं कृतम् । (४।१)
viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā kāmagaṃ hyagamaṃ kṛtam |
किम् इदं यन्निमित्तं मे न च गच्छति पुष्पकम् । (५।१)
kim idaṃ yannimittaṃ me na ca gacchati puṣpakam |
पर्वतस्योपरिस्थस्य कस्य कर्म त्विदं भवेत् ॥ (५।२)
parvatasyoparisthasya kasya karma tvidaṃ bhavet ||
ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवं मारीचो बुद्धिकोविदः । (६।१)
tato 'bravīd daśagrīvaṃ mārīco buddhikovidaḥ |
नैतन्निष्कारणं राजन् पुष्पको ऽयं न गच्छति ॥ (६।२)
naitanniṣkāraṇaṃ rājan puṣpako 'yaṃ na gacchati ||
नन्दीश्वर उवाचेदं राक्षसेन्द्रम् अशङ्कितः ॥ (७।२)
nandīśvara uvācedaṃ rākṣasendram aśaṅkitaḥ ||
प्राणिनाम् एव सर्वेषाम् अगम्यः पर्वतः कृतः ॥ (९।२)
prāṇinām eva sarveṣām agamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ ||
को ऽयं शंकर इत्युक्त्वा शैलमूलम् उपागमत् ॥ (१०।२)
ko 'yaṃ śaṃkara ityuktvā śailamūlam upāgamat ||
नन्दीश्वरम् अथापश्यद् अविदूरस्थितं प्रभुम् । (११।१)
nandīśvaram athāpaśyad avidūrasthitaṃ prabhum |
दीप्तं शूलम् अवष्टभ्य द्वितीयम् इव शंकरम् ॥ (११।२)
dīptaṃ śūlam avaṣṭabhya dvitīyam iva śaṃkaram ||
स वानरमुखं दृष्ट्वा तम् अवज्ञाय राक्षसः । (१२।१)
sa vānaramukhaṃ dṛṣṭvā tam avajñāya rākṣasaḥ |
प्रहासं मुमुचे मौर्ख्यात् सतोय इव तोयदः ॥ (१२।२)
prahāsaṃ mumuce maurkhyāt satoya iva toyadaḥ ||
संक्रुद्धो भगवान्नन्दी शंकरस्यापरा तनुः । (१३।१)
saṃkruddho bhagavānnandī śaṃkarasyāparā tanuḥ |
अब्रवीद् राक्षसं तत्र दशग्रीवम् उपस्थितम् ॥ (१३।२)
abravīd rākṣasaṃ tatra daśagrīvam upasthitam ||
यस्माद् वानरमूर्तिं मां दृष्ट्वा राक्षस दुर्मते । (१४।१)
yasmād vānaramūrtiṃ māṃ dṛṣṭvā rākṣasa durmate |
मौर्ख्यात् त्वम् अवजानीषे परिहासं च मुञ्चसि ॥ (१४।२)
maurkhyāt tvam avajānīṣe parihāsaṃ ca muñcasi ||
उत्पत्स्यन्ते वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ (१५।२)
utpatsyante vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ ||
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं यत् त्वां निशाचर । (१६।१)
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ yat tvāṃ niśācara |
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वम् एव स्वकर्मभिः ॥ (१६।२)
na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvam eva svakarmabhiḥ ||
पर्वतं तं समासाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (१७।२)
parvataṃ taṃ samāsādya vākyam etad uvāca ha ||
पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः । (१८।१)
puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |
विज्ञातव्यं न जानीषे भयस्थानम् उपस्थितम् ॥ (१९।२)
vijñātavyaṃ na jānīṣe bhayasthānam upasthitam ||
एवम् उक्त्वा ततो राजन् भुजान् प्रक्षिप्य पर्वते । (२०।१)
evam uktvā tato rājan bhujān prakṣipya parvate |
ततो राम महादेवः प्रहसन् वीक्ष्य तत्कृतम् । (२१।१)
tato rāma mahādevaḥ prahasan vīkṣya tatkṛtam |
ततस्ते पीडितास्तस्य शैलस्याधो गता भुजाः । (२२।१)
tataste pīḍitāstasya śailasyādho gatā bhujāḥ |
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ (२२।२)
vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ ||
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात् तथा । (२३।१)
rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāt tathā |
मुक्तो विरावः सुमहांस्त्रैलोक्यं येन पूरितम् ॥ (२३।२)
mukto virāvaḥ sumahāṃstrailokyaṃ yena pūritam ||
मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम् । (२४।१)
mānuṣāḥ śabdavitrastā menire lokasaṃkṣayam |
देवताश्चापि संक्षुब्धाश्चलिताः स्वेषु कर्मसु ॥ (२४।२)
devatāścāpi saṃkṣubdhāścalitāḥ sveṣu karmasu ||
ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितस्तदा । (२५।१)
tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitastadā |
मुक्त्वा तस्य भुजान् राजन् प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ (२५।२)
muktvā tasya bhujān rājan prāha vākyaṃ daśānanam ||
प्रीतो ऽस्मि तव वीर्याच्च शौण्डीर्याच्च निशाचर । (२६।१)
prīto 'smi tava vīryācca śauṇḍīryācca niśācara |
यस्माल्लोकत्रयं त्वेतद् रावितं भयम् आगतम् । (२७।१)
yasmāllokatrayaṃ tvetad rāvitaṃ bhayam āgatam |
तस्मात् त्वं रावणो नाम नाम्ना तेन भविष्यसि ॥ (२७।२)
tasmāt tvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyasi ||
एवं त्वाम् अभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ (२८।२)
evaṃ tvām abhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam ||
गच्छ पौलस्त्य विश्रब्धः पथा येन त्वम् इच्छसि । (२९।१)
gaccha paulastya viśrabdhaḥ pathā yena tvam icchasi |
मया त्वम् अभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ (२९।२)
mayā tvam abhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām ||
क्षत्रियान् सुमहावीर्यान् बाधमानस्ततस्ततः ॥ (३१।२)
kṣatriyān sumahāvīryān bādhamānastatastataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.