रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 40

116 of 606 · 61 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । (१।१)

anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

1.2१.२

अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ (१।२)

anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ ||

2.1२.१

निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजनि । (२।१)

nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājani |

2.2२.२

नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ (२।२)

naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham ||

3.1३.१

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । (३।१)

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ |

3.2३.२

बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ (३।२)

babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ ||

4.1४.१

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा । (४।१)

sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā |

4.2४.२

कुर्वाणः पितरं सत्यं वनम् एवान्वपद्यत ॥ (४।२)

kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata ||

5.1५.१

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्न् इव । (५।१)

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva |

5.2५.२

उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ (५।२)

uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva ||

6.1६.१

या प्रीतिर् बहुमानश् च मय्य् अयोध्यानिवासिनाम् । (६।१)

yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām |

6.2६.२

मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ (६।२)

matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām ||

7.1७.१

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । (७।१)

sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ |

7.2७.२

करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥ (७।२)

kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca ||

8.1८.१

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर् वीर्यगुणान्वितः । (८।१)

jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ |

8.2८.२

अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ (८।२)

anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ ||

9.1९.१

स हि राजगुणैर् युक्तो युवराजः समीक्षितः । (९।१)

sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ |

9.2९.२

अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ (९।२)

api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam ||

10.1१०.१

न च तप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि । (१०।१)

na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi |

10.2१०.२

महाराजस् तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ (१०।२)

mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā ||

11.1११.१

यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एवास्थितो ऽभवत् । (११।१)

yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat |

11.2११.२

तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिम् अकामयन् ॥ (११।२)

tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan ||

12.1१२.१

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । (१२।१)

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |

12.2१२.२

चकर्षेव गुणैर् बद्ध्वा जनं पुनर् इवासनम् ॥ (१२।२)

cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam ||

13.1१३.१

ते द्विजास् त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । (१३।१)

te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |

13.2१३.२

वयःप्रकम्पशिरसो दूराद् ऊचुर् इदं वचः ॥ (१३।२)

vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ ||

14.1१४.१

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास् तुरंगमाः । (१४।१)

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ |

14.2१४.२

निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । (१४।२)

nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari |

14.3१४.३

उपवाह्यस् तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥ (१४।३)

upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam ||

15.1१५.१

एवम् आर्तप्रलापांस् तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् । (१५।१)

evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān |

15.2१५.२

अवेक्ष्य सहसा रामो रथाद् अवततार ह ॥ (१५।२)

avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha ||

16.1१६.१

पद्भ्याम् एव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः । (१६।१)

padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ |

16.2१६.२

संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ (१६।२)

saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ ||

17.1१७.१

द्विजातींस् तु पदातींस् तान् रामश् चारित्रवत्सलः । (१७।१)

dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ |

17.2१७.२

न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ (१७।२)

na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ ||

18.1१८.१

गच्छन्तम् एव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । (१८।१)

gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ |

18.2१८.२

ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यम् इदं द्विजाः ॥ (१८।२)

ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ ||

19.1१९.१

ब्राह्मण्यं कृत्स्नम् एतत् त्वां ब्रह्मण्यम् अनुगच्छति । (१९।१)

brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati |

19.2१९.२

द्विजस्कन्धाधिरूढास् त्वाम् अग्नयो ऽप्य् अनुयान्त्य् अमी ॥ (१९।२)

dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī ||

20.1२०.१

वाजपेयसमुत्थानि छत्त्राण्य् एतानि पश्य नः । (२०।१)

vājapeyasamutthāni chattrāṇy etāni paśya naḥ |

20.2२०.२

पृष्ठतो ऽनुप्रयातानि हंसान् इव जलात्यये ॥ (२०।२)

pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye ||

21.1२१.१

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते । (२१।१)

anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te |

21.2२१.२

एभिश् छायां करिष्यामः स्वैश् छत्त्रैर् वाजपेयिकैः ॥ (२१।२)

ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chattrair vājapeyikaiḥ ||

22.1२२.१

या हि नः सततं बुद्धिर् वेदमन्त्रानुसारिणी । (२२।१)

yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī |

22.2२२.२

त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ (२२।२)

tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī ||

23.1२३.१

हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । (२३।१)

hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam |

23.2२३.२

वत्स्यन्त्य् अपि गृहेष्व् एव दाराश् चारित्ररक्षिताः ॥ (२३।२)

vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ ||

24.1२४.१

न पुनर् निश्चयः कार्यस् त्वद्गतौ सुकृता मतिः । (२४।१)

na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ |

24.2२४.२

त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मम् अवेक्षितुम् ॥ (२४।२)

tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum ||

25.1२५.१

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः । (२५।१)

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ |

25.2२५.२

शिरोभिर् निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥ (२५।२)

śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃsulaiḥ ||

26.1२६.१

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः । (२६।१)

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ |

26.2२६.२

तेषां समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ (२६।२)

teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane ||

27.1२७.१

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च । (२७।१)

bhaktimanti hi bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca |

27.2२७.२

याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ (२७।२)

yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya ||

28.1२८.१

अनुगन्तुम् अशक्तास् त्वां मूलैर् उद्धृतवेगिभिः । (२८।१)

anugantum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtavegibhiḥ |

28.2२८.२

उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ (२८।२)

unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ ||

29.1२९.१

निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । (२९।१)

niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ |

29.2२९.२

पक्षिणो ऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ (२९।२)

pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam ||

30.1३०.१

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । (३०।१)

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |

30.2३०.२

ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ (३०।२)

dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 40

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit