Rām, 2, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजनि । (२।१)
nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājani |
स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा । (४।१)
sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā |
उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ (५।२)
uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva ||
या प्रीतिर् बहुमानश् च मय्य् अयोध्यानिवासिनाम् । (६।१)
yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām |
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ (६।२)
matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām ||
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर् वीर्यगुणान्वितः । (८।१)
jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ |
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ (९।२)
api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam ||
यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एवास्थितो ऽभवत् । (११।१)
yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat |
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । (१२।१)
bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
चकर्षेव गुणैर् बद्ध्वा जनं पुनर् इवासनम् ॥ (१२।२)
cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam ||
ते द्विजास् त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । (१३।१)
te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास् तुरंगमाः । (१४।१)
vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ |
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । (१४।२)
nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari |
उपवाह्यस् तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥ (१४।३)
upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam ||
एवम् आर्तप्रलापांस् तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् । (१५।१)
evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān |
द्विजातींस् तु पदातींस् तान् रामश् चारित्रवत्सलः । (१७।१)
dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ |
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ (१७।२)
na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ ||
गच्छन्तम् एव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । (१८।१)
gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ |
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यम् इदं द्विजाः ॥ (१८।२)
ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ ||
ब्राह्मण्यं कृत्स्नम् एतत् त्वां ब्रह्मण्यम् अनुगच्छति । (१९।१)
brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati |
द्विजस्कन्धाधिरूढास् त्वाम् अग्नयो ऽप्य् अनुयान्त्य् अमी ॥ (१९।२)
dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī ||
वाजपेयसमुत्थानि छत्त्राण्य् एतानि पश्य नः । (२०।१)
vājapeyasamutthāni chattrāṇy etāni paśya naḥ |
पृष्ठतो ऽनुप्रयातानि हंसान् इव जलात्यये ॥ (२०।२)
pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye ||
एभिश् छायां करिष्यामः स्वैश् छत्त्रैर् वाजपेयिकैः ॥ (२१।२)
ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chattrair vājapeyikaiḥ ||
या हि नः सततं बुद्धिर् वेदमन्त्रानुसारिणी । (२२।१)
yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī |
हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । (२३।१)
hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam |
वत्स्यन्त्य् अपि गृहेष्व् एव दाराश् चारित्ररक्षिताः ॥ (२३।२)
vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ ||
न पुनर् निश्चयः कार्यस् त्वद्गतौ सुकृता मतिः । (२४।१)
na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ |
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मम् अवेक्षितुम् ॥ (२४।२)
tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum ||
तेषां समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ (२६।२)
teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane ||
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ (२७।२)
yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya ||
अनुगन्तुम् अशक्तास् त्वां मूलैर् उद्धृतवेगिभिः । (२८।१)
anugantum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtavegibhiḥ |
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । (२९।१)
niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ |
पक्षिणो ऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ (२९।२)
pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam ||
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । (३०।१)
evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.