रामायणRāmāyaṇa

Rām, 3, 64

251 of 606 · 72 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । (१।१)

rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |

1.2१.२

सौमित्रिं मित्रसम्पन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।२)

saumitriṃ mitrasampannam idaṃ vacanam abravīt ||

2.1२.१

ममायं नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः । (२।१)

mamāyaṃ nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |

2.2२.२

राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस् त्यजति दुस्त्यजान् ॥ (२।२)

rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃs tyajati dustyajān ||

3.1३.१

अयम् अस्य शरीरे ऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते । (३।१)

ayam asya śarīre 'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate |

3.2३.२

तथा स्वरविहीनो ऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ (३।२)

tathā svaravihīno 'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate ||

4.1४.१

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः । (४।१)

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |

4.2४.२

सीताम् आख्याहि भद्रं ते वधम् आख्याहि चात्मनः ॥ (४।२)

sītām ākhyāhi bhadraṃ te vadham ākhyāhi cātmanaḥ ||

5.1५.१

किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस् तस्य किं मया । (५।१)

kiṃnimitto 'harat sītāṃ rāvaṇas tasya kiṃ mayā |

5.2५.२

अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ (५।२)

aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||

6.1६.१

कथं तच् चन्द्रसंकाशं मुखम् आसीन् मनोहरम् । (६।१)

kathaṃ tac candrasaṃkāśaṃ mukham āsīn manoharam |

6.2६.२

सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥ (६।२)

sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama ||

7.1७.१

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । (७।१)

kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ |

7.2७.२

क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ (७।२)

kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||

8.1८.१

तम् उद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तम् अनन्तरम् । (८।१)

tam udvīkṣyātha dīnātmā vilapantam anantaram |

8.2८.२

वाचातिसन्नया रामं जटायुर् इदम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyur idam abravīt ||

9.1९.१

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा । (९।१)

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |

9.2९.२

मायाम् आस्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ (९।२)

māyām āsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām ||

10.1१०.१

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । (१०।१)

pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ |

10.2१०.२

सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ (१०।२)

sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāmukhaḥ ||

11.1११.१

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव । (११।१)

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava |

11.2११.२

पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीरकृतमूर्धजान् ॥ (११।२)

paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīrakṛtamūrdhajān ||

12.1१२.१

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः । (१२।१)

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ |

12.2१२.२

विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ (१२।२)

vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate ||

13.1१३.१

विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । (१३।१)

vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat |

13.2१३.२

झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥ (१३।२)

jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣipram eva vinaśyati ||

14.1१४.१

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । (१४।१)

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |

14.2१४.२

वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥ (१४।२)

vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe ||

15.1१५.१

असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । (१५।१)

asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |

15.2१५.२

आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ (१५।२)

āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam ||

16.1१६.१

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च । (१६।१)

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca |

16.2१६.२

इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ (१६।२)

ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

17.1१७.१

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । (१७।१)

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |

17.2१७.२

त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥ (१७।२)

tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||

18.1१८.१

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । (१८।१)

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |

18.2१८.२

विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ (१८।२)

vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale ||

19.1१९.१

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमम् । (१९।१)

taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsum acalopamam |

19.2१९.२

रामः सुबहुभिर् दुःखैर् दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (१९।२)

rāmaḥ subahubhir duḥkhair dīnaḥ saumitrim abravīt ||

20.1२०.१

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् । (२०।१)

bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham |

20.2२०.२

अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णम् इह पक्षिणा ॥ (२०।२)

anena daṇḍakāraṇye vicīrṇam iha pakṣiṇā ||

21.1२१.१

अनेकवार्षिको यस् तु चिरकालं समुत्थितः । (२१।१)

anekavārṣiko yas tu cirakālaṃ samutthitaḥ |

21.2२१.२

सो ऽयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (२१।२)

so 'yam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||

22.1२२.१

पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयम् उपकारी हतश् च मे । (२२।१)

paśya lakṣmaṇa gṛdhro 'yam upakārī hataś ca me |

22.2२२.२

सीताम् अभ्यवपन् नो वै रावणेन बलीयसा ॥ (२२।२)

sītām abhyavapan no vai rāvaṇena balīyasā ||

23.1२३.१

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । (२३।१)

gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |

23.2२३.२

मम हेतोर् अयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ (२३।२)

mama hetor ayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

24.1२४.१

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । (२४।१)

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |

24.2२४.२

शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि ॥ (२४।२)

śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣv api ||

25.1२५.१

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् । (२५।१)

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam |

25.2२५.२

यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ (२५।२)

yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa ||

26.1२६.१

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः । (२६।१)

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mahāyaśāḥ |

26.2२६.२

पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः ॥ (२६।२)

pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ ||

27.1२७.१

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । (२७।१)

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |

27.2२७.२

गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ (२७।२)

gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam ||

28.1२८.१

नाथं पतगलोकस्य चिताम् आरोपयाम्य् अहम् । (२८।१)

nāthaṃ patagalokasya citām āropayāmy aham |

28.2२८.२

इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ (२८।२)

imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā ||

29.1२९.१

या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः । (२९।१)

yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ |

29.2२९.२

अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ (२९।२)

aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām ||

30.1३०.१

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् । (३०।१)

mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān |

30.2३०.२

गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज ॥ (३०।२)

gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja ||

31.1३१.१

एवम् उक्त्वा चितां दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् । (३१।१)

evam uktvā citāṃ dīptām āropya patageśvaram |

31.2३१.२

ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुम् इव दुःखितः ॥ (३१।२)

dadāha rāmo dharmātmā svabandhum iva duḥkhitaḥ ||

32.1३२.१

रामो ऽथ सहसौमित्रिर् वनं यात्वा स वीर्यवान् । (३२।१)

rāmo 'tha sahasaumitrir vanaṃ yātvā sa vīryavān |

32.2३२.२

स्थूलान् हत्वा महारोहीन् अनु तस्तार तं द्विजम् ॥ (३२।२)

sthūlān hatvā mahārohīn anu tastāra taṃ dvijam ||

33.1३३.१

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । (३३।१)

rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ |

33.2३३.२

शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ (३३।२)

śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale ||

34.1३४.१

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । (३४।१)

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |

34.2३४.२

तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥ (३४।२)

tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha ||

35.1३५.१

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ । (३५।१)

tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau |

35.2३५.२

उदकं चक्रतुस् तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ ॥ (३५।२)

udakaṃ cakratus tasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau ||

36.1३६.१

स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । (३६।१)

sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |

36.2३६.२

महर्षिकल्पेन च संस्कृतस् तदा जगाम पुण्यां गतिम् आत्मनः शुभाम् ॥ (३६।२)

maharṣikalpena ca saṃskṛtas tadā jagāma puṇyāṃ gatim ātmanaḥ śubhām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 3, 64

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit