Rām, 3, 64
Select a line for its word-by-word analysis.
रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । (१।१)
rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
saumitriṃ mitrasampannam idaṃ vacanam abravīt ||
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस् त्यजति दुस्त्यजान् ॥ (२।२)
rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃs tyajati dustyajān ||
अयम् अस्य शरीरे ऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते । (३।१)
ayam asya śarīre 'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate |
सीताम् आख्याहि भद्रं ते वधम् आख्याहि चात्मनः ॥ (४।२)
sītām ākhyāhi bhadraṃ te vadham ākhyāhi cātmanaḥ ||
किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस् तस्य किं मया । (५।१)
kiṃnimitto 'harat sītāṃ rāvaṇas tasya kiṃ mayā |
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ (५।२)
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||
कथं तच् चन्द्रसंकाशं मुखम् आसीन् मनोहरम् । (६।१)
kathaṃ tac candrasaṃkāśaṃ mukham āsīn manoharam |
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥ (६।२)
sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama ||
कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । (७।१)
kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ |
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ (७।२)
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||
तम् उद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तम् अनन्तरम् । (८।१)
tam udvīkṣyātha dīnātmā vilapantam anantaram |
परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । (१०।१)
pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ |
सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ (१०।२)
sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāmukhaḥ ||
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव । (११।१)
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava |
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीरकृतमूर्धजान् ॥ (११।२)
paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīrakṛtamūrdhajān ||
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ (१२।२)
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate ||
विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । (१३।१)
vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat |
झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥ (१३।२)
jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣipram eva vinaśyati ||
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । (१४।१)
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥ (१४।२)
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe ||
असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । (१५।१)
asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |
आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ (१५।२)
āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam ||
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च । (१६।१)
putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca |
इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ (१६।२)
ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । (१७।१)
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥ (१७।२)
tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । (१८।१)
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमम् । (१९।१)
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsum acalopamam |
रामः सुबहुभिर् दुःखैर् दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (१९।२)
rāmaḥ subahubhir duḥkhair dīnaḥ saumitrim abravīt ||
सो ऽयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (२१।२)
so 'yam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||
पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयम् उपकारी हतश् च मे । (२२।१)
paśya lakṣmaṇa gṛdhro 'yam upakārī hataś ca me |
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । (२३।१)
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
मम हेतोर् अयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ (२३।२)
mama hetor ayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । (२४।१)
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि ॥ (२४।२)
śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣv api ||
पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः ॥ (२६।२)
pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ ||
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । (२७।१)
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ (२७।२)
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam ||
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ (२८।२)
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā ||
या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः । (२९।१)
yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ |
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् । (३०।१)
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān |
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज ॥ (३०।२)
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja ||
एवम् उक्त्वा चितां दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् । (३१।१)
evam uktvā citāṃ dīptām āropya patageśvaram |
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुम् इव दुःखितः ॥ (३१।२)
dadāha rāmo dharmātmā svabandhum iva duḥkhitaḥ ||
रामो ऽथ सहसौमित्रिर् वनं यात्वा स वीर्यवान् । (३२।१)
rāmo 'tha sahasaumitrir vanaṃ yātvā sa vīryavān |
स्थूलान् हत्वा महारोहीन् अनु तस्तार तं द्विजम् ॥ (३२।२)
sthūlān hatvā mahārohīn anu tastāra taṃ dvijam ||
रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । (३३।१)
rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ |
यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । (३४।१)
yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |
तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥ (३४।२)
tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha ||
उदकं चक्रतुस् तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ ॥ (३५।२)
udakaṃ cakratus tasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau ||
स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । (३६।१)
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस् तदा जगाम पुण्यां गतिम् आत्मनः शुभाम् ॥ (३६।२)
maharṣikalpena ca saṃskṛtas tadā jagāma puṇyāṃ gatim ātmanaḥ śubhām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.