Rām, 6, 68
Select a line for its word-by-word analysis.
संनिवृत्याहवात् तस्मात् प्रविवेश पुरं ततः ॥ (१।२)
saṃnivṛtyāhavāt tasmāt praviveśa puraṃ tataḥ ||
सो ऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् । (२।१)
so 'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām |
क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥ (२।२)
krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ ||
स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर् वृतः । (३।१)
sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasair vṛtaḥ |
इन्द्रजित् तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ (३।२)
indrajit tu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ ||
इन्द्रजित् तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (४।१)
indrajit tu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत् तदा ॥ (४।२)
raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarot tadā ||
इन्द्रजित् तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा । (५।१)
indrajit tu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā |
मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः । (६।१)
mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ |
तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः । (७।१)
taṃ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ |
उत्पेतुर् अभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ (७।२)
utpetur abhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ ||
प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥ (८।२)
pragṛhya sumahacchṛṅgaṃ parvatasya durāsadam ||
रजोमलाभ्याम् आलिप्तैः सर्वगात्रैर् वरस्त्रियम् ॥ (१०।२)
rajomalābhyām āliptaiḥ sarvagātrair varastriyam ||
तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीम् अध्यवस्य च । (११।१)
tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīm adhyavasya ca |
बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान् व्यथितो ऽभवत् ॥ (११।२)
bāṣpaparyākulamukho hanūmān vyathito 'bhavat ||
अब्रवीत् तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीम् । (१२।१)
abravīt tāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinīm |
दृष्ट्वा रथे स्थितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम् ॥ (१२।२)
dṛṣṭvā rathe sthitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām ||
किं समर्थितम् अस्येति चिन्तयन् स महाकपिः । (१३।१)
kiṃ samarthitam asyeti cintayan sa mahākapiḥ |
सह तैर् वानरश्रेष्ठैर् अभ्यधावत रावणिम् ॥ (१३।२)
saha tair vānaraśreṣṭhair abhyadhāvata rāvaṇim ||
तद् वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । (१४।१)
tad vānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥ (१४।२)
kṛtvā vikośaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat ||
तां स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः । (१५।१)
tāṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayāmāsa rāvaṇiḥ |
क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ (१५।२)
krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe ||
गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यम् आगतः । (१६।१)
gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmān dainyam āgataḥ |
दुःखजं वारि नेत्राभ्याम् उत्सृजन्मारुतात्मजः । (१६।२)
duḥkhajaṃ vāri netrābhyām utsṛjanmārutātmajaḥ |
अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधाद् रक्षोऽधिपात्मजम् ॥ (१६।३)
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ krodhād rakṣo'dhipātmajam ||
ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिम् आश्रितः । (१७।२)
brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonim āśritaḥ |
धिक् त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिर् ईदृशी ॥ (१७।३)
dhik tvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matir īdṛśī ||
नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम । (१८।१)
nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama |
अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥ (१८।२)
anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa ||
च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली । (१९।१)
cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī |
किं तवैषापराद्धा हि यद् एनां हन्तुम् इच्छसि ॥ (१९।२)
kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yad enāṃ hantum icchasi ||
ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः । (२१।१)
ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiśca kutsitāḥ |
इह जीवितम् उत्सृज्य प्रेत्य तान् प्रतिलप्स्यसे ॥ (२१।२)
iha jīvitam utsṛjya pretya tān pratilapsyase ||
इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर् हरिभिर् वृतः । (२२।१)
iti bruvāṇo hanumān sāyudhair haribhir vṛtaḥ |
अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ (२२।२)
abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati ||
हरिश्रेष्ठं हनूमन्तम् इन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ॥ (२४।२)
hariśreṣṭhaṃ hanūmantam indrajit pratyuvāca ha ||
सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तम् इहागताः । (२५।१)
sugrīvastvaṃ ca rāmaśca yannimittam ihāgatāḥ |
तां हनिष्यामि वैदेहीम् अद्यैव तव पश्यतः ॥ (२५।२)
tāṃ haniṣyāmi vaidehīm adyaiva tava paśyataḥ ||
इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर । (२६।१)
imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara |
सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥ (२६।२)
sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam ||
न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद् ब्रवीषि प्लवंगम । (२७।१)
na hantavyāḥ striyaśceti yad bravīṣi plavaṃgama |
पीडाकरम् अमित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यम् एव तत् ॥ (२७।२)
pīḍākaram amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eva tat ||
तम् एवम् उक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः । (२८।१)
tam evam uktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ |
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित् स्वयम् ॥ (२८।२)
śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam ||
सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥ (२९।२)
sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā ||
ताम् इन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तम् उवाच ह । (३०।१)
tām indrajitstriyaṃ hatvā hanūmantam uvāca ha |
ततः खड्गेन महता हत्वा ताम् इन्द्रजित् स्वयम् । (३१।१)
tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tām indrajit svayam |
हृष्टः स रथम् आस्थाय विननाद महास्वनम् ॥ (३१।२)
hṛṣṭaḥ sa ratham āsthāya vinanāda mahāsvanam ||
वानराः शुश्रुवुः शब्दम् अदूरे प्रत्यवस्थिताः । (३२।१)
vānarāḥ śuśruvuḥ śabdam adūre pratyavasthitāḥ |
व्यादितास्यस्य नदतस्तद् दुर्गं संश्रितस्य तु ॥ (३२।२)
vyāditāsyasya nadatastad durgaṃ saṃśritasya tu ||
तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः । (३३।१)
tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ |
तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥ (३३।२)
taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.