Rām, 4, 48
Select a line for its word-by-word analysis.
अथाङ्गदस् तदा सर्वान् वानरान् इदम् अब्रवीत् । (१।१)
athāṅgadas tadā sarvān vānarān idam abravīt |
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर् वचः ॥ (१।२)
pariśrānto mahāprājñaḥ samāśvāsya śanair vacaḥ ||
कालश् च नो महान् यातः सुग्रीवश् चोग्रशासनः । (४।१)
kālaś ca no mahān yātaḥ sugrīvaś cograśāsanaḥ |
तस्माद् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ (४।२)
tasmād bhavantaḥ sahitā vicinvantu samantataḥ ||
विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् । (५।१)
vihāya tandrīṃ śokaṃ ca nidrāṃ caiva samutthitām |
विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ (५।२)
vicinudhvaṃ yathā sītāṃ paśyāmo janakātmajām ||
कार्यसिद्धिकराण्य् आहुस् तस्माद् एतद् ब्रवीम्य् अहम् ॥ (६।२)
kāryasiddhikarāṇy āhus tasmād etad bravīmy aham ||
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनम् एतद् विचीयताम् ॥ (७।२)
khedaṃ tyaktvā punaḥ sarvaṃ vanam etad vicīyatām ||
अलं निर्वेदम् आगम्य न हि नो मलिनं क्षमम् ॥ (८।२)
alaṃ nirvedam āgamya na hi no malinaṃ kṣamam ||
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश् च वानराः । (९।१)
sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇadaṇḍaś ca vānarāḥ |
हितार्थम् एतद् उक्तं वः क्रियतां यदि रोचते । (१०।१)
hitārtham etad uktaṃ vaḥ kriyatāṃ yadi rocate |
उच्यतां वा क्षमं यन् नः सर्वेषाम् एव वानराः ॥ (१०।२)
ucyatāṃ vā kṣamaṃ yan naḥ sarveṣām eva vānarāḥ ||
सदृशं खलु वो वाक्यम् अङ्गदो यद् उवाच ह । (१२।१)
sadṛśaṃ khalu vo vākyam aṅgado yad uvāca ha |
हितं चैवानुकूलं च क्रियताम् अस्य भाषितम् ॥ (१२।२)
hitaṃ caivānukūlaṃ ca kriyatām asya bhāṣitam ||
पुनर् मार्गामहे शैलान् कन्दरांश् च दरीस् तथा । (१३।१)
punar mārgāmahe śailān kandarāṃś ca darīs tathā |
यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना । (१४।१)
yathoddiṣṭāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā |
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः ॥ (१४।२)
vicinvantu vanaṃ sarve giridurgāṇi sarvaśaḥ ||
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर् दक्षिणां दिशम् ॥ (१५।२)
vindhyakānanasaṃkīrṇāṃ vicerur dakṣiṇāṃ diśam ||
शृङ्गवन्तं दरीवन्तम् अधिरुह्य च वानराः ॥ (१६।२)
śṛṅgavantaṃ darīvantam adhiruhya ca vānarāḥ ||
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (१७।२)
vicinvanto harivarāḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ ||
तस्याग्रम् अधिरूढास् ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः । (१८।१)
tasyāgram adhirūḍhās te śrāntā vipulavikramāḥ |
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ (१८।२)
na paśyanti sma vaidehīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām ||
ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् । (१९।१)
te tu dṛṣṭigataṃ kṛtvā taṃ śailaṃ bahukandaram |
स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलम् उपाश्रिताः ॥ (२०।२)
sthitvā muhūrtaṃ tatrātha vṛkṣamūlam upāśritāḥ ||
ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद् भग्नपरिश्रमाः । (२१।१)
te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiṃcid bhagnapariśramāḥ |
पुनर् एवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ (२१।२)
punar evodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam ||
हनुमत्प्रमुखास् ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः । (२२।१)
hanumatpramukhās te tu prasthitāḥ plavagarṣabhāḥ |
विन्ध्यम् एवादितस् तावद् विचेरुस् ते समन्ततः ॥ (२२।२)
vindhyam evāditas tāvad vicerus te samantataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.