Rām, 1, 66
Select a line for its word-by-word analysis.
जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । (१।१)
janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
धनुर् आनीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम् ॥ (२।२)
dhanur ānīyatāṃ divyaṃ gandhamālyavibhūṣitam ||
तद् धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥ (३।२)
tad dhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ pārthivājñayā ||
नृणां शतानि पञ्चाशद् व्यायतानां महात्मनाम् । (४।१)
nṛṇāṃ śatāni pañcāśad vyāyatānāṃ mahātmanām |
मञ्जूषाम् अष्टचक्रां तां समूहुस् ते कथंचन ॥ (४।२)
mañjūṣām aṣṭacakrāṃ tāṃ samūhus te kathaṃcana ||
ताम् आदाय तु मञ्जूषाम् आयतीं यत्र तद् धनुः । (५।१)
tām ādāya tu mañjūṣām āyatīṃ yatra tad dhanuḥ |
तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिर् अभाषत । (७।१)
teṣāṃ nṛpo vacaḥ śrutvā kṛtāñjalir abhāṣata |
विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ (७।२)
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ tau cobhau rāmalakṣmaṇau ||
इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ् जनकैर् अभिपूजितम् । (८।१)
idaṃ dhanurvaraṃ brahmañ janakair abhipūjitam |
राजभिश् च महावीर्यैर् अशक्यं पूरितुं तदा ॥ (८।२)
rājabhiś ca mahāvīryair aśakyaṃ pūrituṃ tadā ||
क्व गतिर् मानुषाणां च धनुषो ऽस्य प्रपूरणे । (१०।१)
kva gatir mānuṣāṇāṃ ca dhanuṣo 'sya prapūraṇe |
तद् एतद् धनुषां श्रेष्ठम् आनीतं मुनिपुंगव । (११।१)
tad etad dhanuṣāṃ śreṣṭham ānītaṃ munipuṃgava |
विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् । (१२।१)
viśvāmitras tu dharmātmā śrutvā janakabhāṣitam |
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavam abravīt ||
महर्षेर् वचनाद् रामो यत्र तिष्ठति तद् धनुः । (१३।१)
maharṣer vacanād rāmo yatra tiṣṭhati tad dhanuḥ |
मञ्जूषां ताम् अपावृत्य दृष्ट्वा धनुर् अथाब्रवीत् ॥ (१३।२)
mañjūṣāṃ tām apāvṛtya dṛṣṭvā dhanur athābravīt ||
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना । (१४।१)
idaṃ dhanurvaraṃ brahman saṃspṛśāmīha pāṇinā |
यत्नवांश् च भविष्यामि तोलने पूरणे ऽपि वा ॥ (१४।२)
yatnavāṃś ca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe 'pi vā ||
बाढम् इत्य् एव तं राजा मुनिश् च समभाषत । (१५।१)
bāḍham ity eva taṃ rājā muniś ca samabhāṣata |
लीलया स धनुर् मध्ये जग्राह वचनान् मुनेः ॥ (१५।२)
līlayā sa dhanur madhye jagrāha vacanān muneḥ ||
आरोपयत् स धर्मात्मा सलीलम् इव तद् धनुः ॥ (१६।२)
āropayat sa dharmātmā salīlam iva tad dhanuḥ ||
तद् बभञ्ज धनुर् मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः ॥ (१७।२)
tad babhañja dhanur madhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ ||
तस्य शब्दो महान् आसीन् निर्घातसमनिःस्वनः । (१८।१)
tasya śabdo mahān āsīn nirghātasamaniḥsvanaḥ |
भूमिकम्पश् च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यतः ॥ (१८।२)
bhūmikampaś ca sumahān parvatasyeva dīryataḥ ||
निपेतुश् च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः । (१९।१)
nipetuś ca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ |
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥ (१९।२)
varjayitvā munivaraṃ rājānaṃ tau ca rāghavau ||
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगतसाध्वसः । (२०।१)
pratyāśvaste jane tasmin rājā vigatasādhvasaḥ |
उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम् ॥ (२०।२)
uvāca prāñjalir vākyaṃ vākyajño munipuṃgavam ||
अत्यद्भुतम् अचिन्त्यं च अतर्कितम् इदं मया ॥ (२१।२)
atyadbhutam acintyaṃ ca atarkitam idaṃ mayā ||
सीता भर्तारम् आसाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥ (२२।२)
sītā bhartāram āsādya rāmaṃ daśarathātmajam ||
मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक । (२३।१)
mama satyā pratijñā ca vīryaśulketi kauśika |
सीता प्राणैर् बहुमता देया रामाय मे सुता ॥ (२३।२)
sītā prāṇair bahumatā deyā rāmāya me sutā ||
भवतो ऽनुमते ब्रह्मञ् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः । (२४।१)
bhavato 'numate brahmañ śīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ |
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥ (२४।२)
mama kauśika bhadraṃ te ayodhyāṃ tvaritā rathaiḥ ||
राजानं प्रश्रितैर् वाक्यैर् आनयन्तु पुरं मम । (२५।१)
rājānaṃ praśritair vākyair ānayantu puraṃ mama |
प्रदानं वीर्यशुल्काः कथयन्तु च सर्वशः ॥ (२५।२)
pradānaṃ vīryaśulkāḥ kathayantu ca sarvaśaḥ ||
मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै । (२६।१)
muniguptau ca kākutsthau kathayantu nṛpāya vai |
प्रीयमाणं तु राजानम् आनयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ (२६।२)
prīyamāṇaṃ tu rājānam ānayantu suśīghragāḥ ||
कौशिकश् च तथेत्य् आह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः । (२७।१)
kauśikaś ca tathety āha rājā cābhāṣya mantriṇaḥ |
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनात् ॥ (२७।२)
ayodhyāṃ preṣayāmāsa dharmātmā kṛtaśāsanāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.