Rām, 3, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् । (२।१)
tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm |
क्रूरस्वरो ऽथ गोमायुर् विननादास्य पृष्ठतः ॥ (२।२)
krūrasvaro 'tha gomāyur vinanādāsya pṛṣṭhataḥ ||
अशुभं बत मन्ये ऽहं गोमायुर् वाश्यते यथा । (४।१)
aśubhaṃ bata manye 'haṃ gomāyur vāśyate yathā |
स्वस्ति स्याद् अपि वैदेह्या राक्षसैर् भक्षणं विना ॥ (४।२)
svasti syād api vaidehyā rākṣasair bhakṣaṇaṃ vinā ||
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद् यदि ॥ (५।२)
vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyād yadi ||
स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम् । (६।१)
sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm |
तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशम् इहैष्यति ॥ (६।२)
tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśam ihaiṣyati ||
राक्षसैः सहितैर् नूनं सीताया ईप्सितो वधः । (७।१)
rākṣasaiḥ sahitair nūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ |
काञ्चनश् च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात् तु माम् ॥ (७।२)
kāñcanaś ca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāt tu mām ||
दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसो ऽभूच् छराहतः । (८।१)
dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso 'bhūc charāhataḥ |
हा लक्ष्मण हतो ऽस्मीति यद् वाक्यं व्याजहार ह ॥ (८।२)
hā lakṣmaṇa hato 'smīti yad vākyaṃ vyājahāra ha ||
अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने । (९।१)
api svasti bhaved dvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane |
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरो ऽस्मि राक्षसैः । (९।२)
janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo 'smi rākṣasaiḥ |
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्ते ऽद्य बहूनि च ॥ (९।३)
nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante 'dya bahūni ca ||
इत्य् एवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् । (१०।१)
ity evaṃ cintayan rāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam |
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश् च ससृजुः स्वरान् ॥ (११।२)
savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃś ca sasṛjuḥ svarān ||
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः । (१२।१)
tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ |
ततो लक्ष्मणम् आयान्तं ददर्श विगतप्रभम् ॥ (१२।२)
tato lakṣmaṇam āyāntaṃ dadarśa vigataprabham ||
विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥ (१३।२)
viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā ||
संजगर्हे ऽथ तं भ्राता ज्येष्ठो लक्ष्मणम् आगतम् । (१४।१)
saṃjagarhe 'tha taṃ bhrātā jyeṣṭho lakṣmaṇam āgatam |
गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः । (१५।१)
gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ |
अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम् । (१६।१)
aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yat tvaṃ vihāya tām |
सीताम् इहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेद् इति ॥ (१६।२)
sītām ihāgataḥ saumya kaccit svasti bhaved iti ||
न मे ऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा । (१७।१)
na me 'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā |
विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर् वनचारिभिः ॥ (१७।२)
vinaṣṭā bhakṣitā vāpi rākṣasair vanacāribhiḥ ||
अशुभान्य् एव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे । (१८।१)
aśubhāny eva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me |
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ॥ (१८।२)
api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe ||
इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरम् अनुप्रयातम् । (१९।१)
idaṃ hi rakṣo mṛgasaṃnikāśaṃ pralobhya māṃ dūram anuprayātam |
हतं कथंचिन् महता श्रमेण स राक्षसो ऽभून् म्रियमाण एव ॥ (१९।२)
hataṃ kathaṃcin mahatā śrameṇa sa rākṣaso 'bhūn mriyamāṇa eva ||
मनश् च मे दीनम् इहाप्रहृष्टं चक्षुश् च सव्यं कुरुते विकारम् । (२०।१)
manaś ca me dīnam ihāprahṛṣṭaṃ cakṣuś ca savyaṃ kurute vikāram |
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ (२०।२)
asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.