Rām, 7, 48
Select a line for its word-by-word analysis.
सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनिदारकाः । (१।१)
sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ |
प्राद्रवन् यत्र भगवान् आस्ते वाल्मीकिर् अग्र्यधीः ॥ (१।२)
prādravan yatra bhagavān āste vālmīkir agryadhīḥ ||
पत्नी श्रीर् इव संमोहाद् विरौति विकृतस्वरा ॥ (३।२)
patnī śrīr iva saṃmohād virauti vikṛtasvarā ||
भगवन् साधु पश्येमां देवताम् इव खाच्च्युताम् । (४।१)
bhagavan sādhu paśyemāṃ devatām iva khāccyutām |
न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ॥ (४।२)
na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् । (५।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit |
तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद् यत्र मैथिली ॥ (५।२)
tapasā labdhacakṣuṣmān prādravad yatra maithilī ||
तं तु देशम् अभिप्रेत्य किंचित् पद्भ्यां महामुनिः । (६।१)
taṃ tu deśam abhipretya kiṃcit padbhyāṃ mahāmuniḥ |
ददर्श राघवस्येष्टां पत्नीं सीताम् अनाथवत् ॥ (६।३)
dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītām anāthavat ||
तां सितां शोकभारार्तां वाल्मीकिर् मुनिपुंगवः । (७।१)
tāṃ sitāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkir munipuṃgavaḥ |
अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा । (१०।१)
apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā |
विशुद्धभावा वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ (१०।२)
viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase ||
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ (११।२)
tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ ||
इदम् अर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विश्रब्धा विगतज्वरा । (१२।१)
idam arghyaṃ pratīccha tvaṃ viśrabdhā vigatajvarā |
यथा स्वगृहम् अभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ (१२।२)
yathā svagṛham abhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ ||
श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परमम् अद्भुतम् । (१३।१)
śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramam adbhutam |
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ (१३।२)
śirasā vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ ||
तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् । (१४।१)
taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt |
अन्वयाद् यत्र तापस्यो धर्मनित्याः समाहिताः ॥ (१४।२)
anvayād yatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ ||
तं दृष्ट्वा मुनिम् आयान्तं वैदेह्यानुगतं तदा । (१५।१)
taṃ dṛṣṭvā munim āyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā |
उपाजग्मुर् मुदा युक्ता वचनं चेदम् अब्रुवन् ॥ (१५।२)
upājagmur mudā yuktā vacanaṃ cedam abruvan ||
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं प्रभो । (१६।१)
svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho |
अभिवादयामः सर्वास्त्वाम् उच्यतां किं च कुर्महे ॥ (१६।२)
abhivādayāmaḥ sarvāstvām ucyatāṃ kiṃ ca kurmahe ||
तासां तद् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिर् इदम् अब्रवीत् । (१७।१)
tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā vālmīkir idam abravīt |
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ (१७।२)
sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ ||
गौरवान्मम वाक्यस्य पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः ॥ (१९।२)
gauravānmama vākyasya pūjyā vo 'stu viśeṣataḥ ||
मुहुर् मुहुश्च वैदेहीं परिसान्त्व्य महायशाः । (२०।१)
muhur muhuśca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ |
स्वम् आश्रमं शिष्यवृतः पुनर् आयान्महातपाः ॥ (२०।२)
svam āśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punar āyānmahātapāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.