Rām, 3, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः । (१।१)
sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnye daśarathātmajaḥ |
पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीम् आगतं विना ॥ (१।२)
paryapṛcchata dharmātmā vaidehīm āgataṃ vinā ||
क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वम् इहागतः ॥ (२।२)
kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvam ihāgataḥ ||
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः । (३।१)
rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakān paridhāvataḥ |
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तम् अपि जीवितुम् । (४।१)
yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtam api jīvitum |
पतित्वम् अमराणां वा पृथिव्याश् चापि लक्ष्मण । (५।१)
patitvam amarāṇāṃ vā pṛthivyāś cāpi lakṣmaṇa |
विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम् ॥ (५।२)
vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām ||
कच्चिज् जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम । (६।१)
kaccij jīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama |
कच्चित् प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति ॥ (६।२)
kaccit pravrājanaṃ saumya na me mithyā bhaviṣyati ||
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी । (८।१)
saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī |
उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित् सौम्य न कैकयीम् ॥ (८।२)
upasthāsyati kausalyā kaccit saumya na kaikayīm ||
सुवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस् त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥ (९।२)
suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃs tyakṣyāmi lakṣmaṇa ||
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा । (११।१)
brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā |
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर् भक्षिता वा तपस्विनी ॥ (११।२)
tvayi pramatte rakṣobhir bhakṣitā vā tapasvinī ||
मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः ॥ (१२।२)
madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ ||
वदता लक्ष्मणेत्य् उच्चैस् तवापि जनितं भयम् ॥ (१३।२)
vadatā lakṣmaṇety uccais tavāpi janitaṃ bhayam ||
श्रुतश् च शङ्के वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम । (१४।१)
śrutaś ca śaṅke vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama |
त्रस्तया प्रेषितस् त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रम् आगतः ॥ (१४।२)
trastayā preṣitas tvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghram āgataḥ ||
सर्वथा तु कृतं कष्टं सीताम् उत्सृजता वने । (१५।१)
sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītām utsṛjatā vane |
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तम् अन्तरम् ॥ (१५।२)
pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattam antaram ||
तैः सीता निहता घोरैर् भविष्यति न संशयः ॥ (१६।२)
taiḥ sītā nihatā ghorair bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
अहो ऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन । (१७।१)
aho 'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana |
किं त्व् इदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यम् ईदृशम् ॥ (१७।२)
kiṃ tv idānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyam īdṛśam ||
विगर्हमाणो ऽनुजम् आर्तरूपं क्षुधा श्रमाच् चैव पिपासया च । (१९।१)
vigarhamāṇo 'nujam ārtarūpaṃ kṣudhā śramāc caiva pipāsayā ca |
विनिःश्वसञ् शुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम् ॥ (१९।२)
viniḥśvasañ śuṣkamukho viṣaṇṇaḥ pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam ||
स्वम् आश्रमं संप्रविगाह्य वीरो विहारदेशान् अनुसृत्य कांश्चित् । (२०।१)
svam āśramaṃ saṃpravigāhya vīro vihāradeśān anusṛtya kāṃścit |
एतत् तद् इत्य् एव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥ (२०।२)
etat tad ity eva nivāsabhūmau prahṛṣṭaromā vyathito babhūva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.