Rām, 1, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
पुत्रांश् चिरगताञ् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन । (१।१)
putrāṃś ciragatāñ jñātvā sagaro raghunandana |
नप्तारम् अब्रवीद् राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ (१।२)
naptāram abravīd rājā dīpyamānaṃ svatejasā ||
शूरश् च कृतविद्यश् च पूर्वैस् तुल्यो ऽसि तेजसा । (२।१)
śūraś ca kṛtavidyaś ca pūrvais tulyo 'si tejasā |
पितॄणां गतिम् अन्विच्छ येन चाश्वो ऽपहारितः ॥ (२।२)
pitṝṇāṃ gatim anviccha yena cāśvo 'pahāritaḥ ||
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च । (३।१)
antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |
तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥ (३।२)
teṣāṃ tvaṃ pratighātārthaṃ sāsiṃ gṛhṇīṣva kārmukam ||
अभिवाद्याभिवाद्यांस् त्वं हत्वा विघ्नकरान् अपि । (४।१)
abhivādyābhivādyāṃs tvaṃ hatvā vighnakarān api |
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥ (४।२)
siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ ||
एवम् उक्तो ऽंशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना । (५।१)
evam ukto 'ṃśumān samyak sagareṇa mahātmanā |
स खातं पितृभिर् मार्गम् अन्तर्भौमं महात्मभिः । (६।१)
sa khātaṃ pitṛbhir mārgam antarbhaumaṃ mahātmabhiḥ |
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् । (८।१)
sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam |
दिशागजस् तु तच् छ्रुत्वा प्रीत्याहांशुमतो वचः । (९।१)
diśāgajas tu tac chrutvā prītyāhāṃśumato vacaḥ |
आसमञ्जकृतार्थस् त्वं सहाश्वः शीघ्रम् एष्यसि ॥ (९।२)
āsamañjakṛtārthas tvaṃ sahāśvaḥ śīghram eṣyasi ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सर्वान् एव दिशागजान् । (१०।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā sarvān eva diśāgajān |
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ (१०।२)
yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame ||
तैश् च सर्वैर् दिशापालैर् वाक्यज्ञैर् वाक्यकोविदैः । (११।१)
taiś ca sarvair diśāpālair vākyajñair vākyakovidaiḥ |
पूजितः सहयश् चैव गन्तासीत्य् अभिचोदितः ॥ (११।२)
pūjitaḥ sahayaś caiva gantāsīty abhicoditaḥ ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः । (१२।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |
स दुःखवशम् आपन्नस् त्व् असमञ्जसुतस् तदा । (१३।१)
sa duḥkhavaśam āpannas tv asamañjasutas tadā |
चुक्रोश परमार्तस् तु वधात् तेषां सुदुःखितः ॥ (१३।२)
cukrośa paramārtas tu vadhāt teṣāṃ suduḥkhitaḥ ||
ददर्श पुरुषव्याघ्रः कर्तुकामो जलक्रियाम् । (१५।१)
dadarśa puruṣavyāghraḥ kartukāmo jalakriyām |
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततो ऽपश्यत् खगाधिपम् । (१६।१)
visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato 'paśyat khagādhipam |
स चैनम् अब्रवीद् वाक्यं वैनतेयो महाबलः । (१७।१)
sa cainam abravīd vākyaṃ vainateyo mahābalaḥ |
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधो ऽयं लोकसंमतः ॥ (१७।२)
mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho 'yaṃ lokasaṃmataḥ ||
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुम् एषां हि लौकिकम् ॥ (१८।२)
salilaṃ nārhasi prājña dātum eṣāṃ hi laukikam ||
तया क्लिन्नम् इदं भस्म गङ्गया लोककान्तया । (२०।१)
tayā klinnam idaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā |
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति ॥ (२०।२)
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ nayiṣyati ||
गच्छ चाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ । (२१।१)
gaccha cāśvaṃ mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha |
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुम् अर्हसि ॥ (२१।२)
yajñaṃ paitāmahaṃ vīra nirvartayitum arhasi ||
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सो ऽंशुमान् अतिवीर्यवान् । (२२।१)
suparṇavacanaṃ śrutvā so 'ṃśumān ativīryavān |
तच् छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यम् अंशुमतो नृपः । (२४।१)
tac chrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyam aṃśumato nṛpaḥ |
यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥ (२४।२)
yajñaṃ nirvartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi ||
स्वपुरं चागमच् छ्रीमान् इष्टयज्ञो महीपतिः । (२५।१)
svapuraṃ cāgamac chrīmān iṣṭayajño mahīpatiḥ |
गङ्गायाश् चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ (२५।२)
gaṅgāyāś cāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata ||
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ (२६।२)
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.