Rām, 6, 108
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः । (१।१)
pratiprayāte kākutsthe mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
अब्रवीत् परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ (१।२)
abravīt paramaprīto rāghavaṃ prāñjaliṃ sthitam ||
प्रीतियुक्तो ऽस्मि तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥ (२।२)
prītiyukto 'smi tena tvaṃ brūhi yanmanasecchasi ||
एवम् उक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । (३।१)
evam uktastu kākutsthaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ॥ (३।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā ||
ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः ॥ (५।२)
te sarve jīvitaṃ prāpya samuttiṣṭhantu vānarāḥ ||
मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति च । (६।१)
matpriyeṣvabhiraktāśca na mṛtyuṃ gaṇayanti ca |
त्वत्प्रसादात् समेयुस्ते वरम् एतद् अहं वृणे ॥ (६।२)
tvatprasādāt sameyuste varam etad ahaṃ vṛṇe ||
नीरुजान्निर्व्रणांश्चैव सम्पन्नबलपौरुषान् । (७।१)
nīrujānnirvraṇāṃścaiva sampannabalapauruṣān |
गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षान् द्रष्टुम् इच्छामि मानद ॥ (७।२)
golāṅgūlāṃstathaivarkṣān draṣṭum icchāmi mānada ||
नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर् यत्र वानराः ॥ (८।२)
nadyaśca vimalāstatra tiṣṭheyur yatra vānarāḥ ||
महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिलक्षणम् ॥ (९।२)
mahendraḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ prītilakṣaṇam ||
समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ (१०।२)
samutthāsyanti harayaḥ suptā nidrākṣaye yathā ||
सुहृद्भिर् बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च । (११।१)
suhṛdbhir bāndhavaiścaiva jñātibhiḥ svajanena ca |
सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ (११।२)
sarva eva sameṣyanti saṃyuktāḥ parayā mudā ||
भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः ॥ (१२।२)
bhaviṣyanti maheṣvāsa nadyaśca salilāyutāḥ ||
सव्रणैः प्रथमं गात्रैः संवृतैर् निर्व्रणैः पुनः । (१३।१)
savraṇaiḥ prathamaṃ gātraiḥ saṃvṛtair nirvraṇaiḥ punaḥ |
बभूवुर् वानराः सर्वे किम् एतद् इति विस्मिताः ॥ (१३।२)
babhūvur vānarāḥ sarve kim etad iti vismitāḥ ||
काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः । (१४।१)
kākutsthaṃ paripūrṇārthaṃ dṛṣṭvā sarve surottamāḥ |
ऊचुस्ते प्रथमं स्तुत्वा स्तवार्हं सहलक्ष्मणम् ॥ (१४।२)
ūcuste prathamaṃ stutvā stavārhaṃ sahalakṣmaṇam ||
गच्छायोध्याम् इतो वीर विसर्जय च वानरान् । (१५।१)
gacchāyodhyām ito vīra visarjaya ca vānarān |
मैथिलीं सान्त्वयस्वैनाम् अनुरक्तां तपस्विनीम् ॥ (१५।२)
maithilīṃ sāntvayasvainām anuraktāṃ tapasvinīm ||
भ्रातरं पश्य भरतं त्वच्छोकाद् व्रतचारिणम् । (१६।१)
bhrātaraṃ paśya bharataṃ tvacchokād vratacāriṇam |
अभिषेचय चात्मानं पौरान् गत्वा प्रहर्षय ॥ (१६।२)
abhiṣecaya cātmānaṃ paurān gatvā praharṣaya ||
एवम् उक्त्वा तम् आमन्त्र्य रामं सौमित्रिणा सह । (१७।१)
evam uktvā tam āmantrya rāmaṃ saumitriṇā saha |
विमानैः सूर्यसंकाशैर् हृष्टा जग्मुः सुरा दिवम् ॥ (१७।२)
vimānaiḥ sūryasaṃkāśair hṛṣṭā jagmuḥ surā divam ||
अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् । (१८।१)
abhivādya ca kākutsthaḥ sarvāṃstāṃstridaśottamān |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासम् आज्ञापयत् तदा ॥ (१८।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā vāsam ājñāpayat tadā ||
ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता महाचमूर् हृष्टजना यशस्विनी । (१९।१)
tatastu sā lakṣmaṇarāmapālitā mahācamūr hṛṣṭajanā yaśasvinī |
श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो निशाप्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ (१९।२)
śriyā jvalantī virarāja sarvato niśāpraṇīteva hi śītaraśminā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.