Rām, 7, 69
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् । (१।१)
śrutvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram |
प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ (१।२)
prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana ||
शृणु ब्रह्मन् यथावृत्तं ममैतत् सुखदुःखयोः । (२।१)
śṛṇu brahman yathāvṛttaṃ mamaitat sukhaduḥkhayoḥ |
सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ (३।२)
sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān ||
तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन् द्वाभ्यां स्त्रीभ्याम् अजायत । (४।१)
tasya putradvayaṃ brahman dvābhyāṃ strībhyām ajāyata |
अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान् सुरथो ऽभवत् ॥ (४।२)
ahaṃ śveta iti khyāto yavīyān suratho 'bhavat ||
ततः पितरि स्वर्याते पौरा माम् अभ्यषेचयन् । (५।१)
tataḥ pitari svaryāte paurā mām abhyaṣecayan |
तत्राहं कृतवान् राज्यं धर्मेण सुसमाहितः ॥ (५।२)
tatrāhaṃ kṛtavān rājyaṃ dharmeṇa susamāhitaḥ ||
राज्यं कारयतो ब्रह्मन् प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ (६।२)
rājyaṃ kārayato brahman prajā dharmeṇa rakṣataḥ ||
सो ऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद् विज्ञातायुर् द्विजोत्तम । (७।१)
so 'haṃ nimitte kasmiṃścid vijñātāyur dvijottama |
सो ऽहं वनम् इदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् । (८।१)
so 'haṃ vanam idaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam |
तपश्चर्तुं प्रविष्टो ऽस्मि समीपे सरसः शुभे ॥ (८।२)
tapaścartuṃ praviṣṭo 'smi samīpe sarasaḥ śubhe ||
तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकम् अनुत्तमम् ॥ (१०।२)
taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokam anuttamam ||
ततो मां स्वर्गसंस्थं वै क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम । (११।१)
tato māṃ svargasaṃsthaṃ vai kṣutpipāse dvijottama |
बाधेते परमोदार ततो ऽहं व्यथितेन्द्रियः ॥ (११।२)
bādhete paramodāra tato 'haṃ vyathitendriyaḥ ||
गत्वा त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहम् उवाच ह । (१२।१)
gatvā tribhuvanaśreṣṭhaṃ pitāmaham uvāca ha |
भगवन् ब्रह्मलोको ऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः ॥ (१२।२)
bhagavan brahmaloko 'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ ||
कस्येयं कर्मणः प्राप्तिः क्षुत्पिपासावशो ऽस्मि यत् । (१३।१)
kasyeyaṃ karmaṇaḥ prāptiḥ kṣutpipāsāvaśo 'smi yat |
स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः ॥ (१४।२)
svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ ||
स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् । (१५।१)
svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam |
दत्तं न ते ऽस्ति सूक्ष्मो ऽपि वने सत्त्वनिषेविते । (१६।१)
dattaṃ na te 'sti sūkṣmo 'pi vane sattvaniṣevite |
तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया ॥ (१६।२)
tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā ||
स त्वं सुपुष्टम् आहारैः स्वशरीरम् अनुत्तमम् । (१७।१)
sa tvaṃ supuṣṭam āhāraiḥ svaśarīram anuttamam |
भक्षयस्वामृतरसं सा ते तृप्तिर् भविष्यति ॥ (१७।२)
bhakṣayasvāmṛtarasaṃ sā te tṛptir bhaviṣyati ||
यदा तु तद् वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहान् ऋषिः । (१८।१)
yadā tu tad vanaṃ śveta agastyaḥ sumahān ṛṣiḥ |
आक्रमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छ्राद् विमोक्ष्यसे ॥ (१८।२)
ākramiṣyati durdharṣastadā kṛcchrād vimokṣyase ||
स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणान् अपि । (१९।१)
sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇān api |
किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम् ॥ (१९।२)
kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam ||
सो ऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् । (२०।१)
so 'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam |
आहारं गर्हितं कुर्मि स्वशरीरं द्विजोत्तम ॥ (२०।२)
āhāraṃ garhitaṃ kurmi svaśarīraṃ dvijottama ||
बहून् वर्षगणान् ब्रह्मन् भुज्यमानम् इदं मया । (२१।१)
bahūn varṣagaṇān brahman bhujyamānam idaṃ mayā |
क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा ॥ (२१।२)
kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā ||
तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्राद् अस्माद् विमोक्षय । (२२।१)
tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrād asmād vimokṣaya |
अन्येषाम् अगतिर् ह्यत्र कुम्भयोनिम् ऋते द्विजम् ॥ (२२।२)
anyeṣām agatir hyatra kumbhayonim ṛte dvijam ||
इदम् आभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम । (२३।१)
idam ābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama |
प्रतिगृह्णीष्व ब्रह्मर्षे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (२३।२)
pratigṛhṇīṣva brahmarṣe prasādaṃ kartum arhasi ||
तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम् । (२४।१)
tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam |
मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्न् आभरणे शुभे । (२५।१)
mayā pratigṛhīte tu tasminn ābharaṇe śubhe |
प्रनष्टे तु शरीरे ऽसौ राजर्षिः परया मुदा । (२६।१)
pranaṣṭe tu śarīre 'sau rājarṣiḥ parayā mudā |
तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ (२६।२)
tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ punaḥ ||
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तम् अद्भुतदर्शनम् ॥ (२७।२)
tasminnimitte kākutstha dattam adbhutadarśanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.