Rām, 4, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
पर्वताद् ऋश्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ (१।२)
parvatād ṛśyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau ||
उपचक्राम तौ वाग्भिर् मृद्वीभिः सत्यविक्रमः ॥ (२।२)
upacakrāma tau vāgbhir mṛdvībhiḥ satyavikramaḥ ||
देशं कथम् इमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ (४।२)
deśaṃ katham imaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau ||
पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ॥ (५।२)
pampātīraruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ ||
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ॥ (६।२)
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau ||
शक्रचापनिभे चापे प्रगृह्य विपुलैर् भुजैः ॥ (७।२)
śakracāpanibhe cāpe pragṛhya vipulair bhujaiḥ ||
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ । (८।१)
śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
प्रभया पर्वतेन्द्रो ऽयं युवयोर् अवभासितः । (९।१)
prabhayā parvatendro 'yaṃ yuvayor avabhāsitaḥ |
राज्यार्हाव् अमरप्रख्यौ कथं देशम् इहागतौ ॥ (९।२)
rājyārhāv amaraprakhyau kathaṃ deśam ihāgatau ||
यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् । (११।१)
yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasuṃdharām |
सिंहस्कन्धौ महासत्त्वौ समदाव् इव गोवृषौ । (१२।१)
siṃhaskandhau mahāsattvau samadāv iva govṛṣau |
आयताश् च सुवृत्ताश् च बाहवः परिघोत्तमाः । (१२।२)
āyatāś ca suvṛttāś ca bāhavaḥ parighottamāḥ |
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥ (१२।३)
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ ||
उभौ योग्याव् अहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीम् इमाम् । (१३।१)
ubhau yogyāv ahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīm imām |
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ (१३।२)
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām ||
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने । (१४।१)
ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane |
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ (१४।२)
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite ||
सम्पूर्णा निशितैर् बाणैस्तूणाश् च शुभदर्शनाः । (१५।१)
sampūrṇā niśitair bāṇaistūṇāś ca śubhadarśanāḥ |
जीवितान्तकरैर् घोरैर् ज्वलद्भिर् इव पन्नगैः ॥ (१५।२)
jīvitāntakarair ghorair jvaladbhir iva pannagaiḥ ||
खड्गाव् एतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाव् इव ॥ (१६।२)
khaḍgāv etau virājete nirmuktabhujagāv iva ||
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषथः ॥ (१७।१)
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmād vai nābhibhāṣathaḥ ||
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद् वानरयूथपः । (१८।१)
sugrīvo nāma dharmātmā kaścid vānarayūthapaḥ |
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद् भ्रमति दुःखितः ॥ (१८।२)
vīro vinikṛto bhrātrā jagad bhramati duḥkhitaḥ ||
प्राप्तो ऽहं प्रेषितस् तेन सुग्रीवेण महात्मना । (१९।१)
prāpto 'haṃ preṣitas tena sugrīveṇa mahātmanā |
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः ॥ (१९।२)
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumān nāma vānaraḥ ||
युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति । (२०।१)
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati |
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ (२०।२)
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam ||
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया । (२१।१)
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ऋश्यमूकाद् इह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ (२१।२)
ṛśyamūkād iha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam ||
एवम् उक्त्वा तु हनुमांस् तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ । (२२।१)
evam uktvā tu hanumāṃs tau vīrau rāmalakṣmaṇau |
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर् नोवाच किंचन ॥ (२२।२)
vākyajñau vākyakuśalaḥ punar novāca kiṃcana ||
एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । (२३।१)
etac chrutvā vacas tasya rāmo lakṣmaṇam abravīt |
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ (२३।२)
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān bhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam ||
सचिवो ऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । (२४।१)
sacivo 'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् । (२५।१)
tam abhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
वाक्यज्ञं मधुरैर् वाक्यैः स्नेहयुक्तम् अरिंदमम् ॥ (२५।२)
vākyajñaṃ madhurair vākyaiḥ snehayuktam ariṃdamam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.