Rām, 1, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य त्व् एवंप्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । (१।१)
tasya tv evaṃprabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ |
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद् वंशकरः सुतः ॥ (१।२)
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīd vaṃśakaraḥ sutaḥ ||
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिर् आसीन् महात्मनः । (२।१)
cintayānasya tasyaivaṃ buddhir āsīn mahātmanaḥ |
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्य् अहम् ॥ (२।२)
sutārthaṃ vājimedhena kimarthaṃ na yajāmy aham ||
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यम् इति बुद्धिमान् । (३।१)
sa niścitāṃ matiṃ kṛtvā yaṣṭavyam iti buddhimān |
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैर् एव कृतात्मभिः ॥ (३।२)
mantribhiḥ saha dharmātmā sarvair eva kṛtātmabhiḥ ||
ततो ऽब्रवीद् इदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । (४।१)
tato 'bravīd idaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam |
शीघ्रम् आनय मे सर्वान् गुरूंस् तान् सपुरोहितान् ॥ (४।२)
śīghram ānaya me sarvān gurūṃs tān sapurohitān ||
एतच् छ्रुत्वा रहः सूतो राजानम् इदम् अब्रवीत् । (५।१)
etac chrutvā rahaḥ sūto rājānam idam abravīt |
ऋत्विग्भिर् उपदिष्टो ऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥ (५।२)
ṛtvigbhir upadiṣṭo 'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ ||
सनत्कुमारो भगवान् पूर्वं कथितवान् कथाम् । (६।१)
sanatkumāro bhagavān pūrvaṃ kathitavān kathām |
ऋषीणां संनिधौ राजंस् तव पुत्रागमं प्रति ॥ (६।२)
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaṃs tava putrāgamaṃ prati ||
काश्यपस्य तु पुत्रो ऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः । (७।१)
kāśyapasya tu putro 'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ |
ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस् तस्य पुत्रो भविष्यति ॥ (७।२)
ṛṣyaśṛṅga iti khyātas tasya putro bhaviṣyati ||
नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥ (८।२)
nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt ||
द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः । (९।१)
dvaividhyaṃ brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ |
लोकेषु प्रथितं राजन् विप्रैश् च कथितं सदा ॥ (९।२)
lokeṣu prathitaṃ rājan vipraiś ca kathitaṃ sadā ||
अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥ (१०।२)
agniṃ śuśrūṣamāṇasya pitaraṃ ca yaśasvinam ||
एतस्मिन्न् एव काले तु रोमपादः प्रतापवान् । (११।१)
etasminn eva kāle tu romapādaḥ pratāpavān |
तस्य व्यतिक्रमाद् राज्ञो भविष्यति सुदारुणा । (१२।१)
tasya vyatikramād rājño bhaviṣyati sudāruṇā |
अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः । (१३।१)
anāvṛṣṭyāṃ tu vṛttāyāṃ rājā duḥkhasamanvitaḥ |
ब्राह्मणाञ् श्रुतवृद्धांश् च समानीय प्रवक्ष्यति ॥ (१३।२)
brāhmaṇāñ śrutavṛddhāṃś ca samānīya pravakṣyati ||
भवन्तः श्रुतधर्माणो लोके चारित्रवेदिनः । (१४।१)
bhavantaḥ śrutadharmāṇo loke cāritravedinaḥ |
समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥ (१४।२)
samādiśantu niyamaṃ prāyaścittaṃ yathā bhavet ||
वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः । (१५।१)
vakṣyanti te mahīpālaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ |
प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥ (१६।२)
prayaccha kanyāṃ śāntāṃ vai vidhinā susamāhitaḥ ||
तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते । (१७।१)
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā rājā cintāṃ prapatsyate |
केनोपायेन वै शक्यम् इहानेतुं स वीर्यवान् ॥ (१७।२)
kenopāyena vai śakyam ihānetuṃ sa vīryavān ||
ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिर् आत्मवान् । (१८।१)
tato rājā viniścitya saha mantribhir ātmavān |
पुरोहितम् अमात्यांश् च प्रेषयिष्यति सत्कृतान् ॥ (१८।२)
purohitam amātyāṃś ca preṣayiṣyati satkṛtān ||
ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथितावनताननाः । (१९।१)
te tu rājño vacaḥ śrutvā vyathitāvanatānanāḥ |
न गच्छेम ऋषेर् भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ (१९।२)
na gacchema ṛṣer bhītā anuneṣyanti taṃ nṛpam ||
वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश् च तान् क्षमान् । (२०।१)
vakṣyanti cintayitvā te tasyopāyāṃś ca tān kṣamān |
आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥ (२०।२)
āneṣyāmo vayaṃ vipraṃ na ca doṣo bhaviṣyati ||
आनीतो ऽवर्षयद् देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥ (२१।२)
ānīto 'varṣayad devaḥ śāntā cāsmai pradīyate ||
ऋष्यशृङ्गस् तु जामाता पुत्रांस् तव विधास्यति । (२२।१)
ṛṣyaśṛṅgas tu jāmātā putrāṃs tava vidhāsyati |
अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत । (२३।१)
atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumantraṃ pratyabhāṣata |
यथर्ष्यशृङ्गस् त्व् आनीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥ (२३।२)
yatharṣyaśṛṅgas tv ānīto vistareṇa tvayocyatām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.