Rām, 5, 37
Select a line for its word-by-word analysis.
मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तम् अथाब्रवीत् । (१।१)
maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantam athābravīt |
अभिज्ञानम् अभिज्ञातम् एतद् रामस्य तत्त्वतः ॥ (१।२)
abhijñānam abhijñātam etad rāmasya tattvataḥ ||
मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति । (२।१)
maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati |
अस्मिन् कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ (३।२)
asmin kāryasamārambhe pracintaya yaduttaram ||
त्वम् अस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम । (४।१)
tvam asmin kāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama |
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ (४।२)
tasya cintaya yo yatno duḥkhakṣayakaro bhavet ||
ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् । (६।१)
jñātvā samprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam |
बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (६।२)
bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyam abravīt ||
सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान् ॥ (७।२)
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃśca vānarān ||
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुम् अर्हसि ॥ (८।२)
asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tvaṃ samādhātum arhasi ||
जीवन्तीं मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् । (९।१)
jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ saṃbhāvayati kīrtimān |
तत् त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्मम् अवाप्नुहि ॥ (९।२)
tat tvayā hanuman vācyaṃ vācā dharmam avāpnuhi ||
नित्यम् उत्साहयुक्ताश्च वाचः श्रुत्वा मयेरिताः । (१०।१)
nityam utsāhayuktāśca vācaḥ śrutvā mayeritāḥ |
मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः । (११।१)
matsaṃdeśayutā vācastvattaḥ śrutvaiva rāghavaḥ |
पराक्रमविधिं वीरो विधिवत् संविधास्यति ॥ (११।२)
parākramavidhiṃ vīro vidhivat saṃvidhāsyati ||
सीतायास्तद् वचः श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः । (१२।१)
sītāyāstad vacaḥ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |
शिरस्यञ्जलिम् आधाय वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
śirasyañjalim ādhāya vākyam uttaram abravīt ||
क्षिप्रम् एष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर् वृतः । (१३।१)
kṣipram eṣyati kākutstho haryṛkṣapravarair vṛtaḥ |
यस्ते युधि विजित्यारीञ् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ (१३।२)
yaste yudhi vijityārīñ śokaṃ vyapanayiṣyati ||
न हि पश्यामि मर्त्येषु नामरेष्वसुरेषु वा । (१४।१)
na hi paśyāmi martyeṣu nāmareṣvasureṣu vā |
यस्तस्य वमतो बाणान् स्थातुम् उत्सहते ऽग्रतः ॥ (१४।२)
yastasya vamato bāṇān sthātum utsahate 'grataḥ ||
अप्यर्कम् अपि पर्जन्यम् अपि वैवस्वतं यमम् । (१५।१)
apyarkam api parjanyam api vaivasvataṃ yamam |
स हि सोढुं रणे शक्तस् तव हेतोर् विशेषतः ॥ (१५।२)
sa hi soḍhuṃ raṇe śaktas tava hetor viśeṣataḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम् । (१७।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā samyak satyaṃ subhāṣitam |
जानकी बहु मेने ऽथ वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
jānakī bahu mene 'tha vacanaṃ cedam abravīt ||
ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । (१८।१)
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
भर्तुः स्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दाद् अनुमानयत् ॥ (१८।२)
bhartuḥ snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdād anumānayat ||
कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ (१९।२)
kasmiṃścit saṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi ||
मम चेद् अल्पभाग्यायाः सांनिध्यात् तव वीर्यवान् । (२०।१)
mama ced alpabhāgyāyāḥ sāṃnidhyāt tava vīryavān |
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ (२०।२)
asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet ||
प्राणानाम् अपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ (२१।२)
prāṇānām api saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ ||
दुःखाद् दुःखपरामृष्टां दीपयन्न् इव वानर ॥ (२२।२)
duḥkhād duḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayann iva vānara ||
सुमहांस् त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ (२३।२)
sumahāṃs tvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvara ||
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् । (२४।१)
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ (२४।२)
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau ||
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ (२५।२)
śaktiḥ syād vainateyasya tava vā mārutasya vā ||
तद् अस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे । (२६।१)
tad asmin kāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame |
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ (२६।२)
kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ ||
कामम् अस्य त्वम् एवैकः कार्यस्य परिसाधने । (२७।१)
kāmam asya tvam evaikaḥ kāryasya parisādhane |
बलैः समग्रैर् यदि मां रावणं जित्य संयुगे । (२८।१)
balaiḥ samagrair yadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge |
विजयी स्वपुरं यायात् तत् तु मे स्याद् यशस्करम् ॥ (२८।२)
vijayī svapuraṃ yāyāt tat tu me syād yaśaskaram ||
बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । (२९।१)
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ (२९।२)
māṃ nayed yadi kākutsthastat tasya sadṛśaṃ bhavet ||
तद् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपं महात्मनः । (३०।१)
tad yathā tasya vikrāntam anurūpaṃ mahātmanaḥ |
तद् अर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् । (३१।१)
tad arthopahitaṃ vākyaṃ sahitaṃ hetusaṃhitam |
निशम्य हनुमाञ् शेषं वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (३१।२)
niśamya hanumāñ śeṣaṃ vākyam uttaram abravīt ||
देवि हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः । (३२।१)
devi haryṛkṣasainyānām īśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ (३२।२)
sugrīvaḥ sattvasampannastavārthe kṛtaniścayaḥ ||
क्षिप्रम् एष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ (३३।२)
kṣipram eṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ ||
तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः । (३४।१)
tasya vikramasampannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक् सज्जते गतिः । (३५।१)
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryak sajjate gatiḥ |
प्रदक्षिणीकृता भूमिर् वायुमार्गानुसारिभिः ॥ (३६।२)
pradakṣiṇīkṛtā bhūmir vāyumārgānusāribhiḥ ||
मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः । (३७।१)
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन् नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ (३७।२)
mattaḥ pratyavaraḥ kaścin nāsti sugrīvasaṃnidhau ||
अहं तावद् इह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः । (३८।१)
ahaṃ tāvad iha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ (३८।२)
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ ||
एकोत्पातेन ते लङ्काम् एष्यन्ति हरियूथपाः ॥ (३९।२)
ekotpātena te laṅkām eṣyanti hariyūthapāḥ ||
मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ । (४०।१)
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |
त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ (४०।२)
tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ ||
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर् विधमिष्यतः ॥ (४१।२)
āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakair vidhamiṣyataḥ ||
त्वाम् आदाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥ (४२।२)
tvām ādāya varārohe svapuraṃ pratiyāsyati ||
तद् आश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी । (४३।१)
tad āśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī |
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तम् इवानिलम् ॥ (४३।२)
nacirād drakṣyase rāmaṃ prajvalantam ivānilam ||
निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे । (४४।१)
nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave |
क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि । (४५।१)
kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili |
रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसे ऽचिरात् ॥ (४५।२)
rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase 'cirāt ||
एवम् आश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः । (४६।१)
evam āśvāsya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनर् अब्रवीत् ॥ (४६।२)
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punar abravīt ||
तम् अरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् । (४७।१)
tam arighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारम् उपस्थितम् ॥ (४७।२)
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāram upasthitam ||
नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् । (४८।१)
nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrān siṃhaśārdūlavikramān |
वानरान् वारणेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ (४८।२)
vānarān vāraṇendrābhān kṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān ||
नर्दतां कपिमुख्यानाम् आर्ये यूथान्यनेकशः ॥ (४९।२)
nardatāṃ kapimukhyānām ārye yūthānyanekaśaḥ ||
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ (५०।२)
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ ||
मा रुदो देवि शोकेन मा भूत् ते मनसो ऽप्रियम् । (५१।१)
mā rudo devi śokena mā bhūt te manaso 'priyam |
शचीव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥ (५१।२)
śacīva pathyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi ||
रामाद् विशिष्टः को ऽन्यो ऽस्ति कश्चित् सौमित्रिणा समः । (५२।१)
rāmād viśiṣṭaḥ ko 'nyo 'sti kaścit saumitriṇā samaḥ |
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ (५२।२)
agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau ||
नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैर् अध्युषिते ऽतिरौद्रे । (५३।१)
nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇair adhyuṣite 'tiraudre |
न ते चिराद् आगमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥ (५३।२)
na te cirād āgamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṃgamakālamātram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.