रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 2

78 of 606 · 69 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततः परिषदं सर्वाम् आमन्त्र्य वसुधाधिपः । (१।१)

tataḥ pariṣadaṃ sarvām āmantrya vasudhādhipaḥ |

1.2१.२

हितम् उद्धर्षणं चेदम् उवाचाप्रतिमं वचः ॥ (१।२)

hitam uddharṣaṇaṃ cedam uvācāpratimaṃ vacaḥ ||

2.1२.१

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । (२।१)

dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |

2.2२.२

स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ (२।२)

svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan ||

3.1३.१

सो ऽहम् इक्ष्वाकुभिः पूर्वैर् नरेन्द्रैः परिपालितम् । (३।१)

so 'ham ikṣvākubhiḥ pūrvair narendraiḥ paripālitam |

3.2३.२

श्रेयसा योक्तुकामो ऽस्मि सुखार्हम् अखिलं जगत् ॥ (३।२)

śreyasā yoktukāmo 'smi sukhārham akhilaṃ jagat ||

4.1४.१

मयाप्य् आचरितं पूर्वैः पन्थानम् अनुगच्छता । (४।१)

mayāpy ācaritaṃ pūrvaiḥ panthānam anugacchatā |

4.2४.२

प्रजा नित्यम् अतन्द्रेण यथाशक्त्य् अभिरक्षता ॥ (४।२)

prajā nityam atandreṇa yathāśakty abhirakṣatā ||

5.1५.१

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् । (५।१)

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |

5.2५.२

पाण्डुर् अस्यातपत्रस्य छायायां जरितं मया ॥ (५।२)

pāṇḍur asyātapatrasya chāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||

6.1६.१

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्य् आयूंषि जीवितः । (६।१)

prāpya varṣasahasrāṇi bahūny āyūṃṣi jīvitaḥ |

6.2६.२

जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये ॥ (६।२)

jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntim abhirocaye ||

7.1७.१

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहाम् अजितेन्द्रियैः । (७।१)

rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahām ajitendriyaiḥ |

7.2७.२

परिश्रान्तो ऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ (७।२)

pariśrānto 'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||

8.1८.१

सो ऽहं विश्रमम् इच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । (८।१)

so 'haṃ viśramam icchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |

8.2८.२

संनिकृष्टान् इमान् सर्वान् अनुमान्य द्विजर्षभान् ॥ (८।२)

saṃnikṛṣṭān imān sarvān anumānya dvijarṣabhān ||

9.1९.१

अनुजातो हि मे सर्वैर् गुणैर् ज्येष्ठो ममात्मजः । (९।१)

anujāto hi me sarvair guṇair jyeṣṭho mamātmajaḥ |

9.2९.२

पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ (९।२)

puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ ||

10.1१०.१

तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । (१०।१)

taṃ candram iva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

10.2१०.२

यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥ (१०।२)

yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam ||

11.1११.१

अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणाग्रजः । (११।१)

anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ |

11.2११.२

त्रैलोक्यम् अपि नाथेन येन स्यान् नाथवत्तरम् ॥ (११।२)

trailokyam api nāthena yena syān nāthavattaram ||

12.1१२.१

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहम् इमां महीम् । (१२।१)

anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāham imāṃ mahīm |

12.2१२.२

गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै ॥ (१२।२)

gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai ||

13.1१३.१

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् । (१३।१)

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam |

13.2१३.२

वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तम् इव बर्हिणः ॥ (१३।२)

vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantam iva barhiṇaḥ ||

14.1१४.१

तस्य धर्मार्थविदुषो भावम् आज्ञाय सर्वशः । (१४।१)

tasya dharmārthaviduṣo bhāvam ājñāya sarvaśaḥ |

14.2१४.२

ऊचुश् च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ (१४।२)

ūcuś ca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||

15.1१५.१

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस् त्वम् असि पार्थिव । (१५।१)

anekavarṣasāhasro vṛddhas tvam asi pārthiva |

15.2१५.२

स रामं युवराजानम् अभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ (१५।२)

sa rāmaṃ yuvarājānam abhiṣiñcasva pārthivam ||

16.1१६.१

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् । (१६।१)

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |

16.2१६.२

अजानन्न् इव जिज्ञासुर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)

ajānann iva jijñāsur idaṃ vacanam abravīt ||

17.1१७.१

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीम् अनुशासति । (१७।१)

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīm anuśāsati |

17.2१७.२

भवन्तो द्रष्टुम् इच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ (१७।२)

bhavanto draṣṭum icchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||

18.1१८.१

ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदैः सह । (१८।१)

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha |

18.2१८.२

बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ (१८।२)

bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||

19.1१९.१

दिव्यैर् गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः । (१९।१)

divyair guṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |

19.2१९.२

इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्यो ऽप्य् अतिरक्तो विशां पते ॥ (१९।२)

ikṣvākubhyo hi sarvebhyo 'py atirakto viśāṃ pate ||

20.1२०.१

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः । (२०।१)

rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |

20.2२०.२

धर्मज्ञः सत्यसंधश् च शीलवान् अनसूयकः ॥ (२०।२)

dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca śīlavān anasūyakaḥ ||

21.1२१.१

क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः । (२१।१)

kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ |

21.2२१.२

मृदुश् च स्थिरचित्तश् च सदा भव्यो ऽनसूयकः ॥ (२१।२)

mṛduś ca sthiracittaś ca sadā bhavyo 'nasūyakaḥ ||

22.1२२.१

प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः । (२२।१)

priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ |

22.2२२.२

बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानाम् उपासिता ॥ (२२।२)

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānām upāsitā ||

23.1२३.१

तेनास्येहातुला कीर्तिर् यशस् तेजश् च वर्धते । (२३।१)

tenāsyehātulā kīrtir yaśas tejaś ca vardhate |

23.2२३.२

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ॥ (२३।२)

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ ||

24.1२४.१

यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । (२४।१)

yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā |

24.2२४.२

गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥ (२४।२)

gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate ||

25.1२५.१

संग्रामात् पुनर् आगम्य कुञ्जरेण रथेन वा । (२५।१)

saṃgrāmāt punar āgamya kuñjareṇa rathena vā |

25.2२५.२

पौरान् स्वजनवन् नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥ (२५।२)

paurān svajanavan nityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati ||

26.1२६.१

पुत्रेष्व् अग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । (२६।१)

putreṣv agniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca |

26.2२६.२

निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रान् इवौरसान् ॥ (२६।२)

nikhilenānupūrvyā ca pitā putrān ivaurasān ||

27.1२७.१

शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित् कर्मसु दंशिताः । (२७।१)

śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccit karmasu daṃśitāḥ |

27.2२७.२

इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामो ऽभिभाषते ॥ (२७।२)

iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo 'bhibhāṣate ||

28.1२८.१

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । (२८।१)

vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ |

28.2२८.२

उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥ (२८।२)

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati ||

29.1२९.१

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । (२९।१)

satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ |

29.2२९.२

वत्सः श्रेयसि जातस् ते दिष्ट्यासौ तव राघवः । (२९।२)

vatsaḥ śreyasi jātas te diṣṭyāsau tava rāghavaḥ |

29.3२९.३

दिष्ट्या पुत्रगुणैर् युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ (२९।३)

diṣṭyā putraguṇair yukto mārīca iva kaśyapaḥ ||

30.1३०.१

बलम् आरोग्यम् आयुश् च रामस्य विदितात्मनः । (३०।१)

balam ārogyam āyuś ca rāmasya viditātmanaḥ |

30.2३०.२

आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ॥ (३०।२)

āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā ||

31.1३१.१

अभ्यन्तरश् च बाह्यश् च पौरजानपदो जनः । (३१।१)

abhyantaraś ca bāhyaś ca paurajānapado janaḥ |

31.2३१.२

स्त्रियो वृद्धास् तरुण्यश् च सायम्प्रातः समाहिताः ॥ (३१।२)

striyo vṛddhās taruṇyaś ca sāyamprātaḥ samāhitāḥ ||

32.1३२.१

सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः । (३२।१)

sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ |

32.2३२.२

तेषाम् आयाचितं देव त्वत्प्रसादात् समृध्यताम् ॥ (३२।२)

teṣām āyācitaṃ deva tvatprasādāt samṛdhyatām ||

33.1३३.१

रामम् इन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । (३३।१)

rāmam indīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |

33.2३३.२

पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ (३३।२)

paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam ||

34.1३४.१

तं देवदेवोपमम् आत्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । (३४।१)

taṃ devadevopamam ātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |

34.2३४.२

हिताय नः क्षिप्रम् उदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वम् अर्हसि ॥ (३४।२)

hitāya naḥ kṣipram udārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvam arhasi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit