Rām, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
सो ऽहम् इक्ष्वाकुभिः पूर्वैर् नरेन्द्रैः परिपालितम् । (३।१)
so 'ham ikṣvākubhiḥ pūrvair narendraiḥ paripālitam |
श्रेयसा योक्तुकामो ऽस्मि सुखार्हम् अखिलं जगत् ॥ (३।२)
śreyasā yoktukāmo 'smi sukhārham akhilaṃ jagat ||
मयाप्य् आचरितं पूर्वैः पन्थानम् अनुगच्छता । (४।१)
mayāpy ācaritaṃ pūrvaiḥ panthānam anugacchatā |
प्रजा नित्यम् अतन्द्रेण यथाशक्त्य् अभिरक्षता ॥ (४।२)
prajā nityam atandreṇa yathāśakty abhirakṣatā ||
पाण्डुर् अस्यातपत्रस्य छायायां जरितं मया ॥ (५।२)
pāṇḍur asyātapatrasya chāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्य् आयूंषि जीवितः । (६।१)
prāpya varṣasahasrāṇi bahūny āyūṃṣi jīvitaḥ |
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये ॥ (६।२)
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntim abhirocaye ||
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहाम् अजितेन्द्रियैः । (७।१)
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahām ajitendriyaiḥ |
परिश्रान्तो ऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ (७।२)
pariśrānto 'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||
सो ऽहं विश्रमम् इच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । (८।१)
so 'haṃ viśramam icchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
संनिकृष्टान् इमान् सर्वान् अनुमान्य द्विजर्षभान् ॥ (८।२)
saṃnikṛṣṭān imān sarvān anumānya dvijarṣabhān ||
अनुजातो हि मे सर्वैर् गुणैर् ज्येष्ठो ममात्मजः । (९।१)
anujāto hi me sarvair guṇair jyeṣṭho mamātmajaḥ |
तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । (१०।१)
taṃ candram iva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥ (१०।२)
yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam ||
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणाग्रजः । (११।१)
anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ |
त्रैलोक्यम् अपि नाथेन येन स्यान् नाथवत्तरम् ॥ (११।२)
trailokyam api nāthena yena syān nāthavattaram ||
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहम् इमां महीम् । (१२।१)
anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāham imāṃ mahīm |
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै ॥ (१२।२)
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai ||
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् । (१३।१)
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam |
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तम् इव बर्हिणः ॥ (१३।२)
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantam iva barhiṇaḥ ||
तस्य धर्मार्थविदुषो भावम् आज्ञाय सर्वशः । (१४।१)
tasya dharmārthaviduṣo bhāvam ājñāya sarvaśaḥ |
ऊचुश् च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ (१४।२)
ūcuś ca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस् त्वम् असि पार्थिव । (१५।१)
anekavarṣasāhasro vṛddhas tvam asi pārthiva |
स रामं युवराजानम् अभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ (१५।२)
sa rāmaṃ yuvarājānam abhiṣiñcasva pārthivam ||
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् । (१६।१)
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
अजानन्न् इव जिज्ञासुर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)
ajānann iva jijñāsur idaṃ vacanam abravīt ||
भवन्तो द्रष्टुम् इच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ (१७।२)
bhavanto draṣṭum icchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||
बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ (१८।२)
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||
दिव्यैर् गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः । (१९।१)
divyair guṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |
इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्यो ऽप्य् अतिरक्तो विशां पते ॥ (१९।२)
ikṣvākubhyo hi sarvebhyo 'py atirakto viśāṃ pate ||
धर्मज्ञः सत्यसंधश् च शीलवान् अनसूयकः ॥ (२०।२)
dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca śīlavān anasūyakaḥ ||
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः । (२१।१)
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ |
मृदुश् च स्थिरचित्तश् च सदा भव्यो ऽनसूयकः ॥ (२१।२)
mṛduś ca sthiracittaś ca sadā bhavyo 'nasūyakaḥ ||
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानाम् उपासिता ॥ (२२।२)
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānām upāsitā ||
तेनास्येहातुला कीर्तिर् यशस् तेजश् च वर्धते । (२३।१)
tenāsyehātulā kīrtir yaśas tejaś ca vardhate |
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । (२४।१)
yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā |
संग्रामात् पुनर् आगम्य कुञ्जरेण रथेन वा । (२५।१)
saṃgrāmāt punar āgamya kuñjareṇa rathena vā |
पौरान् स्वजनवन् नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥ (२५।२)
paurān svajanavan nityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati ||
पुत्रेष्व् अग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । (२६।१)
putreṣv agniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca |
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रान् इवौरसान् ॥ (२६।२)
nikhilenānupūrvyā ca pitā putrān ivaurasān ||
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित् कर्मसु दंशिताः । (२७।१)
śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccit karmasu daṃśitāḥ |
इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामो ऽभिभाषते ॥ (२७।२)
iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo 'bhibhāṣate ||
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । (२८।१)
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ |
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । (२९।१)
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ |
वत्सः श्रेयसि जातस् ते दिष्ट्यासौ तव राघवः । (२९।२)
vatsaḥ śreyasi jātas te diṣṭyāsau tava rāghavaḥ |
दिष्ट्या पुत्रगुणैर् युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ (२९।३)
diṣṭyā putraguṇair yukto mārīca iva kaśyapaḥ ||
बलम् आरोग्यम् आयुश् च रामस्य विदितात्मनः । (३०।१)
balam ārogyam āyuś ca rāmasya viditātmanaḥ |
स्त्रियो वृद्धास् तरुण्यश् च सायम्प्रातः समाहिताः ॥ (३१।२)
striyo vṛddhās taruṇyaś ca sāyamprātaḥ samāhitāḥ ||
सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः । (३२।१)
sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ |
तेषाम् आयाचितं देव त्वत्प्रसादात् समृध्यताम् ॥ (३२।२)
teṣām āyācitaṃ deva tvatprasādāt samṛdhyatām ||
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ (३३।२)
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam ||
तं देवदेवोपमम् आत्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । (३४।१)
taṃ devadevopamam ātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
हिताय नः क्षिप्रम् उदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वम् अर्हसि ॥ (३४।२)
hitāya naḥ kṣipram udārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvam arhasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.