रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 48

124 of 606 · 73 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ते तु तस्मिन् महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् । (१।१)

te tu tasmin mahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām |

1.2१.२

विमले ऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद् देशात् प्रतस्थिरे ॥ (१।२)

vimale 'bhyudite sūrye tasmād deśāt pratasthire ||

2.1२.१

यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनाम् अभिवर्तते । (२।१)

yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunām abhivartate |

2.2२.२

जग्मुस् तं देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥ (२।२)

jagmus taṃ deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam ||

3.1३.१

ते भूमिम् आगान् विविधान् देशांश् चापि मनोरमान् । (३।१)

te bhūmim āgān vividhān deśāṃś cāpi manoramān |

3.2३.२

अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस् तत्र तत्र यशस्विनः ॥ (३।२)

adṛṣṭapūrvān paśyantas tatra tatra yaśasvinaḥ ||

4.1४.१

यथाक्षेमेण गच्छन् स पश्यंश् च विविधान् द्रुमान् । (४।१)

yathākṣemeṇa gacchan sa paśyaṃś ca vividhān drumān |

4.2४.२

निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (४।२)

nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt ||

5.1५.१

प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् । (५।१)

prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam |

5.2५.२

अग्नेर् भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥ (५।२)

agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ ||

6.1६.१

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर् वयम् । (६।१)

nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam |

6.2६.२

तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ (६।२)

tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ ||

7.1७.१

दारूणि परिभिन्नानि वनजैर् उपजीविभिः । (७।१)

dārūṇi paribhinnāni vanajair upajīvibhiḥ |

7.2७.२

भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ (७।२)

bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ ||

8.1८.१

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे । (८।१)

dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |

8.2८.२

गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर् निलयं मुनेः ॥ (८।२)

gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpatur nilayaṃ muneḥ ||

9.1९.१

रामस् त्व् आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृगपक्षिणः । (९।१)

rāmas tv āśramam āsādya trāsayan mṛgapakṣiṇaḥ |

9.2९.२

गत्वा मुहूर्तम् अध्वानं भरद्वाजम् उपागमत् ॥ (९।२)

gatvā muhūrtam adhvānaṃ bharadvājam upāgamat ||

10.1१०.१

ततस् त्व् आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शनकाङ्क्षिणौ । (१०।१)

tatas tv āśramam āsādya muner darśanakāṅkṣiṇau |

10.2१०.२

सीतयानुगतौ वीरौ दूराद् एवावतस्थतुः ॥ (१०।२)

sītayānugatau vīrau dūrād evāvatasthatuḥ ||

11.1११.१

हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । (११।१)

hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |

11.2११.२

रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ (११।२)

rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat ||

12.1१२.१

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । (१२।१)

nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |

12.2१२.२

पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ (१२।२)

putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau ||

13.1१३.१

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा । (१३।१)

bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |

13.2१३.२

मां चानुयाता विजनं तपोवनम् अनिन्दिता ॥ (१३।२)

māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanam aninditā ||

14.1१४.१

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिर् अनुजः प्रियः । (१४।१)

pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ |

14.2१४.२

अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढव्रतः ॥ (१४।२)

ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ ||

15.1१५.१

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस् तपोवनम् । (१५।१)

pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmas tapovanam |

15.2१५.२

धर्मम् एवाचरिष्यामस् तत्र मूलफलाशनाः ॥ (१५।२)

dharmam evācariṣyāmas tatra mūlaphalāśanāḥ ||

16.1१६.१

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । (१६।१)

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |

16.2१६.२

उपानयत धर्मात्मा गाम् अर्घ्यम् उदकं ततः ॥ (१६।२)

upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ ||

17.1१७.१

मृगपक्षिभिर् आसीनो मुनिभिश् च समन्ततः । (१७।१)

mṛgapakṣibhir āsīno munibhiś ca samantataḥ |

17.2१७.२

रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥ (१७।२)

rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ ||

18.1१८.१

प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टं सराघवम् । (१८।१)

pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭaṃ sarāghavam |

18.2१८.२

भरद्वाजो ऽब्रवीद् वाक्यं धर्मयुक्तम् इदं तदा ॥ (१८।२)

bharadvājo 'bravīd vākyaṃ dharmayuktam idaṃ tadā ||

19.1१९.१

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इहागतम् । (१९।१)

cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam |

19.2१९.२

श्रुतं तव मया चेदं विवासनम् अकारणम् ॥ (१९।२)

śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanam akāraṇam ||

20.1२०.१

अवकाशो विविक्तो ऽयं महानद्योः समागमे । (२०।१)

avakāśo vivikto 'yaṃ mahānadyoḥ samāgame |

20.2२०.२

पुण्यश् च रमणीयश् च वसत्व् इह भवान् सुखम् ॥ (२०।२)

puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhavān sukham ||

21.1२१.१

एवम् उक्तस् तु वचनं भरद्वाजेन राघवः । (२१।१)

evam uktas tu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |

21.2२१.२

प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ (२१।२)

pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ ||

22.1२२.१

भगवन्न् इत आसन्नः पौरजानपदो जनः । (२२।१)

bhagavann ita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |

22.2२२.२

आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । (२२।२)

āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |

22.3२२.३

अनेन कारणेनाहम् इह वासं न रोचये ॥ (२२।३)

anena kāraṇenāham iha vāsaṃ na rocaye ||

23.1२३.१

एकान्ते पश्य भगवन्न् आश्रमस्थानम् उत्तमम् । (२३।१)

ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam |

23.2२३.२

रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ (२३।२)

ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā ||

24.1२४.१

एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । (२४।१)

etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |

24.2२४.२

राघवस्य ततो वाक्यम् अर्थग्राहकम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)

rāghavasya tato vākyam arthagrāhakam abravīt ||

25.1२५.१

दशक्रोश इतस् तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि । (२५।१)

daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi |

25.2२५.२

महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ (२५।२)

maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ ||

26.1२६.१

गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः । (२६।१)

golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |

26.2२६.२

चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥ (२६।२)

citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ ||

27.1२७.१

यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्य् अवेक्षते । (२७।१)

yāvatā citrakūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate |

27.2२७.२

कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ (२७।२)

kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ ||

28.1२८.१

ऋषयस् तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् । (२८।१)

ṛṣayas tatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |

28.2२८.२

तपसा दिवम् आरूढाः कपालशिरसा सह ॥ (२८।२)

tapasā divam ārūḍhāḥ kapālaśirasā saha ||

29.1२९.१

प्रविविक्तम् अहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् । (२९।१)

praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham |

29.2२९.२

इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ (२९।२)

iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha ||

30.1३०.१

स रामं सर्वकामैस् तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । (३०।१)

sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim |

30.2३०.२

सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ (३०।२)

sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||

31.1३१.१

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिम् उपेयुषः । (३१।१)

tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ |

31.2३१.२

प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ (३१।२)

prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||

32.1३२.१

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजम् उपागमत् । (३२।१)

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājam upāgamat |

32.2३२.२

उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ (३२।२)

uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam ||

33.1३३.१

शर्वरीं भवन्न् अद्य सत्यशील तवाश्रमे । (३३।१)

śarvarīṃ bhavann adya satyaśīla tavāśrame |

33.2३३.२

उषिताः स्मेह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥ (३३।२)

uṣitāḥ smeha vasatim anujānātu no bhavān ||

34.1३४.१

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजो ऽब्रवीद् इदम् । (३४।१)

rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo 'bravīd idam |

34.2३४.२

मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ (३४।२)

madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha ||

35.1३५.१

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः । (३५।१)

tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |

35.2३५.२

विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ (३५।२)

vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava ||

36.1३६.१

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर् विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । (३६।१)

prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |

36.2३६.२

मृगैश् च मत्तैर् बहुभिश् च कुञ्जरैः सुरम्यम् आसाद्य समावसाश्रमम् ॥ (३६।२)

mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ suramyam āsādya samāvasāśramam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 48

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit