Rām, 2, 48
Select a line for its word-by-word analysis.
ते तु तस्मिन् महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् । (१।१)
te tu tasmin mahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām |
विमले ऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद् देशात् प्रतस्थिरे ॥ (१।२)
vimale 'bhyudite sūrye tasmād deśāt pratasthire ||
जग्मुस् तं देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥ (२।२)
jagmus taṃ deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam ||
ते भूमिम् आगान् विविधान् देशांश् चापि मनोरमान् । (३।१)
te bhūmim āgān vividhān deśāṃś cāpi manoramān |
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस् तत्र तत्र यशस्विनः ॥ (३।२)
adṛṣṭapūrvān paśyantas tatra tatra yaśasvinaḥ ||
यथाक्षेमेण गच्छन् स पश्यंश् च विविधान् द्रुमान् । (४।१)
yathākṣemeṇa gacchan sa paśyaṃś ca vividhān drumān |
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (४।२)
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt ||
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् । (५।१)
prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam |
अग्नेर् भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥ (५।२)
agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ ||
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर् वयम् । (६।१)
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam |
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ (७।२)
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ ||
गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर् निलयं मुनेः ॥ (८।२)
gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpatur nilayaṃ muneḥ ||
रामस् त्व् आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृगपक्षिणः । (९।१)
rāmas tv āśramam āsādya trāsayan mṛgapakṣiṇaḥ |
गत्वा मुहूर्तम् अध्वानं भरद्वाजम् उपागमत् ॥ (९।२)
gatvā muhūrtam adhvānaṃ bharadvājam upāgamat ||
ततस् त्व् आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शनकाङ्क्षिणौ । (१०।१)
tatas tv āśramam āsādya muner darśanakāṅkṣiṇau |
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । (११।१)
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ (११।२)
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat ||
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । (१२।१)
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ (१२।२)
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau ||
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिर् अनुजः प्रियः । (१४।१)
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ |
अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढव्रतः ॥ (१४।२)
ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ ||
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस् तपोवनम् । (१५।१)
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmas tapovanam |
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । (१६।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
उपानयत धर्मात्मा गाम् अर्घ्यम् उदकं ततः ॥ (१६।२)
upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ ||
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥ (१७।२)
rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ ||
प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टं सराघवम् । (१८।१)
pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭaṃ sarāghavam |
भरद्वाजो ऽब्रवीद् वाक्यं धर्मयुक्तम् इदं तदा ॥ (१८।२)
bharadvājo 'bravīd vākyaṃ dharmayuktam idaṃ tadā ||
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इहागतम् । (१९।१)
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam |
पुण्यश् च रमणीयश् च वसत्व् इह भवान् सुखम् ॥ (२०।२)
puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhavān sukham ||
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ (२१।२)
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ ||
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । (२२।२)
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
एकान्ते पश्य भगवन्न् आश्रमस्थानम् उत्तमम् । (२३।१)
ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam |
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । (२४।१)
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
राघवस्य ततो वाक्यम् अर्थग्राहकम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)
rāghavasya tato vākyam arthagrāhakam abravīt ||
दशक्रोश इतस् तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि । (२५।१)
daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi |
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ (२५।२)
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ ||
यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्य् अवेक्षते । (२७।१)
yāvatā citrakūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate |
प्रविविक्तम् अहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् । (२९।१)
praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham |
स रामं सर्वकामैस् तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । (३०।१)
sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim |
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ (३०।२)
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिम् उपेयुषः । (३१।१)
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ |
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ (३१।२)
prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजम् उपागमत् । (३२।१)
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājam upāgamat |
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजो ऽब्रवीद् इदम् । (३४।१)
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo 'bravīd idam |
विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ (३५।२)
vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava ||
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर् विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । (३६।१)
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
मृगैश् च मत्तैर् बहुभिश् च कुञ्जरैः सुरम्यम् आसाद्य समावसाश्रमम् ॥ (३६।२)
mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ suramyam āsādya samāvasāśramam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.