Rām, 5, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
सत्त्वम् आस्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ॥ (१।२)
sattvam āsthāya medhāvī hanumānmārutātmajaḥ ||
तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ॥ (५।२)
tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirmārganiṣevitām ||
जाम्बूनदमयैर् द्वारैर् वैदूर्यकृतवेदिकैः ॥ (८।२)
jāmbūnadamayair dvārair vaidūryakṛtavedikaiḥ ||
चारुसंजवनोपेतैः खम् इवोत्पतितैः शुभैः ॥ (१०।२)
cārusaṃjavanopetaiḥ kham ivotpatitaiḥ śubhaiḥ ||
तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः प्रतिनादिताम् ॥ (११।२)
tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ pratināditām ||
खम् इवोत्पतितां लङ्कां जहर्ष हनुमान् कपिः ॥ (१२।२)
kham ivotpatitāṃ laṅkāṃ jaharṣa hanumān kapiḥ ||
तां समीक्ष्य पुरीं लङ्कां राक्षसाधिपतेः शुभाम् । (१३।१)
tāṃ samīkṣya purīṃ laṅkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām |
अनुत्तमाम् ऋद्धियुतां चिन्तयामास वीर्यवान् ॥ (१३।२)
anuttamām ṛddhiyutāṃ cintayāmāsa vīryavān ||
नेयम् अन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् । (१४।१)
neyam anyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt |
प्रसिद्धेयं भवेद् भूमिर् मैन्दद्विविदयोर् अपि ॥ (१५।२)
prasiddheyaṃ bhaved bhūmir maindadvividayor api ||
ऋक्षस्य केतुमालस्य मम चैव गतिर् भवेत् ॥ (१६।२)
ṛkṣasya ketumālasya mama caiva gatir bhavet ||
लक्ष्मणस्य च विक्रान्तम् अभवत् प्रीतिमान् कपिः ॥ (१७।२)
lakṣmaṇasya ca vikrāntam abhavat prītimān kapiḥ ||
यन्त्रागारस्तनीम् ऋद्धां प्रमदाम् इव भूषिताम् ॥ (१८।२)
yantrāgārastanīm ṛddhāṃ pramadām iva bhūṣitām ||
तां नष्टतिमिरां दीपैर् भास्वरैश्च महागृहैः । (१९।१)
tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpair bhāsvaraiśca mahāgṛhaiḥ |
नगरीं राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ॥ (१९।२)
nagarīṃ rākṣasendrasya dadarśa sa mahākapiḥ ||
प्रविष्टः सत्त्वसम्पन्नो निशायां मारुतात्मजः । (२०।१)
praviṣṭaḥ sattvasampanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ |
गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौर् इवाम्बुदैः ॥ (२१।३)
gṛhamedhaiḥ purī ramyā babhāse dyaur ivāmbudaiḥ ||
प्रजज्वाल तदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः । (२२।१)
prajajvāla tadā laṅkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ |
सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः । (२२।२)
sitābhrasadṛśaiścitraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ |
राघवार्थं चरञ् श्रीमान् ददर्श च ननन्द च ॥ (२३।२)
rāghavārthaṃ carañ śrīmān dadarśa ca nananda ca ||
शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम् । (२४।१)
śuśrāva madhuraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam |
स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसाम् इव ॥ (२४।२)
strīṇāṃ madasamṛddhānāṃ divi cāpsarasām iva ||
शुश्राव काञ्चीनिनादं नूपुराणां च निःस्वनम् । (२५।१)
śuśrāva kāñcīninādaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam |
आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः ॥ (२५।३)
āsphoṭitaninādāṃśca kṣveḍitāṃśca tatastataḥ ||
स्वाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान् ददर्श सः । (२६।१)
svādhyāyaniratāṃścaiva yātudhānān dadarśa saḥ |
रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसान् अपि ॥ (२६।२)
rāvaṇastavasaṃyuktān garjato rākṣasān api ||
राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् । (२७।१)
rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣobalaṃ mahat |
ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान् बहून् ॥ (२७।२)
dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carān bahūn ||
दीक्षिताञ् जटिलान्मुण्डान् गोऽजिनाम्बरवाससः । (२८।१)
dīkṣitāñ jaṭilānmuṇḍān go'jināmbaravāsasaḥ |
दर्भमुष्टिप्रहरणान् अग्निकुण्डायुधांस्तथा ॥ (२८।२)
darbhamuṣṭipraharaṇān agnikuṇḍāyudhāṃstathā ||
करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा । (३०।१)
karālān bhugnavaktrāṃśca vikaṭān vāmanāṃstathā |
धन्विनः खड्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान् । (३०।२)
dhanvinaḥ khaḍginaścaiva śataghnīmusalāyudhān |
परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥ (३०।३)
parighottamahastāṃśca vicitrakavacojjvalān ||
नातिस्थूलान् नातिकृशान् नातिदीर्घातिह्रस्वकान् । (३१।१)
nātisthūlān nātikṛśān nātidīrghātihrasvakān |
विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः ॥ (३१।२)
virūpān bahurūpāṃśca surūpāṃśca suvarcasaḥ ||
स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान् । (३३।१)
sragviṇastvanuliptāṃśca varābharaṇabhūṣitān |
तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान् ॥ (३३।२)
tīkṣṇaśūladharāṃścaiva vajriṇaśca mahābalān ||
शतसाहस्रम् अव्यग्रम् आरक्षं मध्यमं कपिः । (३४।१)
śatasāhasram avyagram ārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ |
प्राकारावृतम् अत्यन्तं ददर्श स महाकपिः ॥ (३४।२)
prākārāvṛtam atyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ ||
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम् । (३५।१)
triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam |
रथैर् यानैर् विमानैश्च तथा गजहयैः शुभैः । (३६।१)
rathair yānair vimānaiśca tathā gajahayaiḥ śubhaiḥ |
वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥ (३६।२)
vāraṇaiśca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ ||
भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः । (३७।१)
bhūṣitaṃ ruciradvāraṃ mattaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
राक्षसाधिपतेर् गुप्तम् आविवेश गृहं कपिः ॥ (३७।२)
rākṣasādhipater guptam āviveśa gṛhaṃ kapiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.