Rām, 1, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुम् उपचक्रमे ॥ (१।२)
viśvāmitro mahātejā vyākhyātum upacakrame ||
सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्य् अत्र महातपाः ॥ (२।२)
siddhāśrama iti khyātaḥ siddho hy atra mahātapāḥ ||
निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश् च समरुद्गणान् । (३।२)
nirjitya daivatagaṇān sendrāṃś ca samarudgaṇān |
कारयामास तद् राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ (३।३)
kārayāmāsa tad rājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
समागम्य स्वयं चैव विष्णुम् ऊचुर् इहाश्रमे ॥ (४।२)
samāgamya svayaṃ caiva viṣṇum ūcur ihāśrame ||
बलिर् वैरोचनिर् विष्णो यजते यज्ञम् उत्तमम् । (५।१)
balir vairocanir viṣṇo yajate yajñam uttamam |
असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यम् अभिपद्यताम् ॥ (५।२)
asamāpte kratau tasmin svakāryam abhipadyatām ||
यच् च यत्र यथावच् च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ (६।२)
yac ca yatra yathāvac ca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati ||
वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणम् उत्तमम् ॥ (७।२)
vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇam uttamam ||
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात् ते भविष्यति । (८।१)
ayaṃ siddhāśramo nāma prasādāt te bhaviṣyati |
सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्न् इतः ॥ (८।२)
siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavann itaḥ ||
त्रीन् क्रमान् अथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानतः । (१०।१)
trīn kramān atha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānataḥ |
आक्रम्य लोकांल् लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ (१०।२)
ākramya lokāṃl lokātmā sarvabhūtahite rataḥ ||
महेन्द्राय पुनः प्रादान् नियम्य बलिम् ओजसा । (११।१)
mahendrāya punaḥ prādān niyamya balim ojasā |
त्रैलोक्यं स महातेजाश् चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ (११।२)
trailokyaṃ sa mahātejāś cakre śakravaśaṃ punaḥ ||
तेनैष पूर्वम् आक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः । (१२।१)
tenaiṣa pūrvam ākrānta āśramaḥ śramanāśanaḥ |
मयापि भक्त्या तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥ (१२।२)
mayāpi bhaktyā tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate ||
एतम् आश्रमम् आयान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः । (१३।१)
etam āśramam āyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ |
अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ (१३।२)
atra te puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ ||
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रमम् अनुत्तमम् । (१४।१)
adya gacchāmahe rāma siddhāśramam anuttamam |
तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः । (१५।१)
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve siddhāśramanivāsinaḥ |
उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रम् अपूजयन् ॥ (१५।२)
utpatyotpatya sahasā viśvāmitram apūjayan ||
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते । (१६।१)
yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate |
तथैव राजपुत्राभ्याम् अकुर्वन्न् अतिथिक्रियाम् ॥ (१६।२)
tathaiva rājaputrābhyām akurvann atithikriyām ||
मुहूर्तम् अथ विश्रान्तौ राजपुत्राव् अरिंदमौ । (१७।१)
muhūrtam atha viśrāntau rājaputrāv ariṃdamau |
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव । (१८।१)
adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṃgava |
सिद्धाश्रमो ऽयं सिद्धः स्यात् सत्यम् अस्तु वचस् तव ॥ (१८।२)
siddhāśramo 'yaṃ siddhaḥ syāt satyam astu vacas tava ||
प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ (१९।२)
praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ ||
कुमाराव् अपि तां रात्रिम् उषित्वा सुसमाहितौ । (२०।१)
kumārāv api tāṃ rātrim uṣitvā susamāhitau |
प्रभातकाले चोत्थाय विश्वामित्रम् अवन्दताम् ॥ (२०।२)
prabhātakāle cotthāya viśvāmitram avandatām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.