Rām, 2, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् अग्निम् इव संशान्तम् अम्बुहीनम् इवार्णवम् । (१।१)
tam agnim iva saṃśāntam ambuhīnam ivārṇavam |
हतप्रभम् इवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ (१।२)
hataprabham ivādityaṃ svargasthaṃ prekṣya bhūmipam ||
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता । (२।१)
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā |
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् । (३।१)
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam |
त्यक्त्वा राजानम् एकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ (३।२)
tyaktvā rājānam ekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi ||
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः । (५।१)
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ |
इच्छेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्यास् त्यक्तधर्मणः ॥ (५।२)
icchej jīvitum anyatra kaikeyyās tyaktadharmaṇaḥ ||
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किं पाकम् इव भक्षयन् । (६।१)
na lubdho budhyate doṣān kiṃ pākam iva bhakṣayan |
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥ (६।२)
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam ||
सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्य् अहं यथा ॥ (७।२)
sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyaty ahaṃ yathā ||
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ (८।३)
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati ||
निशम्य नूनं संत्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ (९।२)
niśamya nūnaṃ saṃtrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati ||
वृद्धश् चैवाल्पपुत्रश् च वैदेहीम् अनुचिन्तयन् । (१०।१)
vṛddhaś caivālpaputraś ca vaidehīm anucintayan |
सो ऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ (१०।२)
so 'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam ||
तां ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् । (११।१)
tāṃ tataḥ sampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ (११।२)
vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ ||
तैलद्रोण्याम् अथामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् । (१२।१)
tailadroṇyām athāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim |
राज्ञः सर्वाण्य् अथादिष्टाश् चक्रुः कर्माण्य् अनन्तरम् ॥ (१२।२)
rājñaḥ sarvāṇy athādiṣṭāś cakruḥ karmāṇy anantaram ||
न तु संकालनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः । (१३।१)
na tu saṃkālanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ (१३।२)
sarvajñāḥ kartum īṣus te tato rakṣanti bhūmipam ||
तैलद्रोण्यां तु सचिवैः शायितं तं नराधिपम् । (१४।१)
tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam |
हा मृतो ऽयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियस् ताः पर्यदेवयन् ॥ (१४।२)
hā mṛto 'yam iti jñātvā striyas tāḥ paryadevayan ||
बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर् मुखैः । (१५।१)
bāhūn udyamya kṛpaṇā netraprasravaṇair mukhaiḥ |
रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ (१५।२)
rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan ||
निशा नक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता । (१६।१)
niśā nakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā |
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ (१७।२)
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram ||
गतप्रभा द्यौर् इव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी । (१८।१)
gataprabhā dyaur iva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा ॥ (१८।२)
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā ||
नराश् च नार्यश् च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् । (१९।१)
narāś ca nāryaś ca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे ॥ (१९।२)
tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvur ārtā na ca śarma lebhire ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.