Rām, 1, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास् तीरम् उपागतौ ॥ (१।२)
viśvāmitraṃ puraskṛtya nadyās tīram upāgatau ||
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रम् अथाब्रुवन् ॥ (२।२)
upasthāpya śubhāṃ nāvaṃ viśvāmitram athābruvan ||
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ (३।२)
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ mā bhūt kālasya paryayaḥ ||
विश्वामित्रस् तथेत्य् उक्त्वा तान् ऋषीन् अभिपूज्य च । (४।१)
viśvāmitras tathety uktvā tān ṛṣīn abhipūjya ca |
वारिणो भिद्यमानस्य किम् अयं तुमुलो ध्वनिः ॥ (५।२)
vāriṇo bhidyamānasya kim ayaṃ tumulo dhvaniḥ ||
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ (६।२)
kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam ||
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥ (८।२)
saraḥpravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā ||
ताभ्यां तु ताव् उभौ कृत्वा प्रणामम् अतिधार्मिकौ । (१०।१)
tābhyāṃ tu tāv ubhau kṛtvā praṇāmam atidhārmikau |
तीरं दक्षिणम् आसाद्य जग्मतुर् लघुविक्रमौ ॥ (१०।२)
tīraṃ dakṣiṇam āsādya jagmatur laghuvikramau ||
अविप्रहतम् ऐक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ (११।२)
aviprahatam aikṣvākaḥ papraccha munipuṃgavam ||
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर् दारुणारवैः ॥ (१२।२)
bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇaṃ śakuntair dāruṇāravaiḥ ||
नानाप्रकारैः शकुनैर् वाश्यद्भिर् भैरवस्वनैः । (१३।१)
nānāprakāraiḥ śakunair vāśyadbhir bhairavasvanaiḥ |
सिंहव्याघ्रवराहैश् च वारणैश् चापि शोभितम् ॥ (१३।२)
siṃhavyāghravarāhaiś ca vāraṇaiś cāpi śobhitam ||
संकीर्णं बदरीभिश् च किं न्व् इदं दारुणं वनम् ॥ (१४।२)
saṃkīrṇaṃ badarībhiś ca kiṃ nv idaṃ dāruṇaṃ vanam ||
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद् दारुणं वनम् ॥ (१५।२)
śrūyatāṃ vatsa kākutstha yasyaitad dāruṇaṃ vanam ||
एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वम् आस्तां नरोत्तम । (१६।१)
etau janapadau sphītau pūrvam āstāṃ narottama |
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या यदाविशत् ॥ (१७।२)
kṣudhā caiva sahasrākṣaṃ brahmahatyā yadāviśat ||
तम् इन्द्रं स्नापयन् देवा ऋषयश् च तपोधनाः । (१८।१)
tam indraṃ snāpayan devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ |
कलशैः स्नापयामासुर् मलं चास्य प्रमोचयन् ॥ (१८।२)
kalaśaiḥ snāpayāmāsur malaṃ cāsya pramocayan ||
इह भूम्यां मलं दत्त्वा दत्त्वा कारुषम् एव च । (१९।१)
iha bhūmyāṃ malaṃ dattvā dattvā kāruṣam eva ca |
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ॥ (१९।२)
śarīrajaṃ mahendrasya tato harṣaṃ prapedire ||
निर्मलो निष्करूषश् च शुचिर् इन्द्रो यदाभवत् । (२०।१)
nirmalo niṣkarūṣaś ca śucir indro yadābhavat |
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुर् अनुत्तमम् ॥ (२०।२)
dadau deśasya suprīto varaṃ prabhur anuttamam ||
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः । (२१।१)
imau janapadau sphītau khyātiṃ loke gamiṣyataḥ |
साधु साध्व् इति तं देवाः पाकशासनम् अब्रुवन् । (२२।१)
sādhu sādhv iti taṃ devāḥ pākaśāsanam abruvan |
देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ॥ (२२।२)
deśasya pūjāṃ tāṃ dṛṣṭvā kṛtāṃ śakreṇa dhīmatā ||
कस्यचित् त्व् अथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी । (२४।१)
kasyacit tv atha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī |
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्य् अभूत् ॥ (२४।२)
balaṃ nāgasahasrasya dhārayantī tadā hy abhūt ||
ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः । (२५।१)
tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ |
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ॥ (२५।२)
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakraparākramaḥ ||
मलदांश् च करूषांश् च ताटका दुष्टचारिणी ॥ (२६।२)
maladāṃś ca karūṣāṃś ca tāṭakā duṣṭacāriṇī ||
सेयं पन्थानम् आवार्य वसत्य् अत्यर्धयोजने । (२७।१)
seyaṃ panthānam āvārya vasaty atyardhayojane |
स्वबाहुबलम् आश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् । (२८।१)
svabāhubalam āśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm |
मन्नियोगाद् इमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥ (२८।२)
manniyogād imaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ ||
न हि कश्चिद् इमं देशं शक्नोत्य् आगन्तुम् ईदृशम् । (२९।१)
na hi kaścid imaṃ deśaṃ śaknoty āgantum īdṛśam |
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथैतद् दारुणं वनम् । (३०।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ yathaitad dāruṇaṃ vanam |
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वम् अद्यापि न निवर्तते ॥ (३०।२)
yakṣyā cotsāditaṃ sarvam adyāpi na nivartate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.