Rām, 4, 58
Select a line for its word-by-word analysis.
जाम्बवान् वै हरिश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः । (२।१)
jāmbavān vai hariśreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ |
क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् । (३।१)
kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm |
तद् आख्यातु भवान् सर्वं गतिर् भव वनौकसाम् ॥ (३।२)
tad ākhyātu bhavān sarvaṃ gatir bhava vanaukasām ||
स्वयं लक्ष्मणम् उक्तानां न चिन्तयति विक्रमम् ॥ (४।२)
svayaṃ lakṣmaṇam uktānāṃ na cintayati vikramam ||
स हरीन् प्रीतिसंयुक्तान् सीताश्रुतिसमाहितान् । (५।१)
sa harīn prītisaṃyuktān sītāśrutisamāhitān |
श्रूयताम् इह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम् । (६।१)
śrūyatām iha vaidehyā yathā me haraṇaṃ śrutam |
तं माम् एवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः । (८।१)
taṃ mām evaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ |
तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजंगमाः । (९।१)
tīkṣṇakāmāstu gandharvāstīkṣṇakopā bhujaṃgamāḥ |
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम् ॥ (९।२)
mṛgāṇāṃ tu bhayaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇakṣudhā vayam ||
स कदाचित् क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः । (१०।१)
sa kadācit kṣudhārtasya mama cāhārakāṅkṣiṇaḥ |
गतसूर्यो ऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः ॥ (१०।२)
gatasūryo 'hani prāpto mama putro hyanāmiṣaḥ ||
स मया वृद्धभावाच्च कोपाच्च परिभर्त्सितः । (११।१)
sa mayā vṛddhabhāvācca kopācca paribhartsitaḥ |
अनुमान्य यथातत्त्वम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
anumānya yathātattvam idaṃ vacanam abravīt ||
अहं तात यथाकालम् आमिषार्थी खम् आप्लुतः । (१३।१)
ahaṃ tāta yathākālam āmiṣārthī kham āplutaḥ |
महेन्द्रस्य गिरेर् द्वारम् आवृत्य च समास्थितः ॥ (१३।२)
mahendrasya girer dvāram āvṛtya ca samāsthitaḥ ||
पन्थानम् एको ऽध्यवसं संनिरोद्धुम् अवाङ्मुखः ॥ (१४।२)
panthānam eko 'dhyavasaṃ saṃniroddhum avāṅmukhaḥ ||
तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् । (१५।१)
tatra kaścinmayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām |
स्त्रियम् आदाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ (१५।२)
striyam ādāya gacchan vai bhinnāñjanacayopamaḥ ||
सो ऽहम् अभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः । (१६।१)
so 'ham abhyavahārārthī tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ |
न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्वचित् । (१७।१)
na hi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate kvacit |
नीचेष्वपि जनः कश्चित् किम् अङ्ग बत मद्विधः ॥ (१७।२)
nīceṣvapi janaḥ kaścit kim aṅga bata madvidhaḥ ||
स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्न् इव वेगतः । (१८।१)
sa yātastejasā vyoma saṃkṣipann iva vegataḥ |
अथाहं खेचरैर् भूतैर् अभिगम्य सभाजितः ॥ (१८।२)
athāhaṃ khecarair bhūtair abhigamya sabhājitaḥ ||
दिष्ट्या जीवसि तातेति अब्रुवन्मां महर्षयः । (१९।१)
diṣṭyā jīvasi tāteti abruvanmāṃ maharṣayaḥ |
कथंचित् सकलत्रो ऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम् ॥ (१९।२)
kathaṃcit sakalatro 'sau gataste svastyasaṃśayam ||
एवम् उक्तस्ततो ऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः । (२०।१)
evam uktastato 'haṃ taiḥ siddhaiḥ paramaśobhanaiḥ |
हरन् दाशरथेर् भार्यां रामस्य जनकात्मजाम् । (२१।१)
haran dāśarather bhāryāṃ rāmasya janakātmajām |
रामलक्ष्मणयोर् नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम् । (२२।१)
rāmalakṣmaṇayor nāma krośantīṃ muktamūrdhajām |
एतम् अर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् । (२३।१)
etam arthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat |
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर् नासीत् काचित् पराक्रमे ॥ (२३।२)
tacchrutvāpi hi me buddhir nāsīt kācit parākrame ||
अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचिद् उपक्रमेत् । (२४।१)
apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃcid upakramet |
यत् तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना ॥ (२४।२)
yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vāgbuddhiguṇavartinā ||
श्रूयतां तत् प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम् । (२५।१)
śrūyatāṃ tat pravakṣyāmi bhavatāṃ pauruṣāśrayam |
वाङ्मतिभ्यां हि सर्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः । (२५।२)
vāṅmatibhyāṃ hi sarveṣāṃ kariṣyāmi priyaṃ hi vaḥ |
यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः ॥ (२५।३)
yaddhi dāśaratheḥ kāryaṃ mama tannātra saṃśayaḥ ||
ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः । (२६।१)
te bhavanto matiśreṣṭhā balavanto manasvinaḥ |
रामलक्ष्मणबाणाश्च निशिताः कङ्कपत्त्रिणः । (२७।१)
rāmalakṣmaṇabāṇāśca niśitāḥ kaṅkapattriṇaḥ |
त्रयाणाम् अपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे ॥ (२७।२)
trayāṇām api lokānāṃ paryāptāstrāṇanigrahe ||
भवतां तु समर्थानां न किंचिद् अपि दुष्करम् ॥ (२८।२)
bhavatāṃ tu samarthānāṃ na kiṃcid api duṣkaram ||
तद् अलं कालसङ्गेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः । (२९।१)
tad alaṃ kālasaṅgena kriyatāṃ buddhiniścayaḥ |
न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (२९।२)
na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.