Rām, 3, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
तान् एवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ (१।२)
tān evautpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha ||
तान् उत्पातान् महाघोरान् उत्थितान् रोमहर्षणान् । (२।१)
tān utpātān mahāghorān utthitān romaharṣaṇān |
प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
prajānām ahitān dṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇam abravīt ||
समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ (३।२)
samutthitān mahotpātān saṃhartuṃ sarvarākṣasān ||
व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ (४।२)
vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ ||
सधूमाश् च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः । (५।१)
sadhūmāś ca śarāḥ sarve mama yuddhābhinandinaḥ |
रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥ (५।२)
rukmapṛṣṭhāni cāpāni viveṣṭante ca lakṣmaṇa ||
अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ (६।२)
agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca ||
सम्प्रहारस् तु सुमहान् भविष्यति न संशयः । (७।१)
samprahāras tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ॥ (७।२)
ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ ||
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ (८।२)
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate ||
उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः । (९।१)
udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇaḥ |
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्य् आयुःपरिक्षयः ॥ (९।२)
niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavaty āyuḥparikṣayaḥ ||
तस्माद् गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर् धनुर्धरः । (११।१)
tasmād gṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇir dhanurdharaḥ |
गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥ (११।२)
guhām āśraya śailasya durgāṃ pādapasaṃkulām ||
प्रतिकूलितुम् इच्छामि न हि वाक्यम् इदं त्वया । (१२।१)
pratikūlitum icchāmi na hi vākyam idaṃ tvayā |
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥ (१२।२)
śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram ||
शरान् आदाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ (१३।२)
śarān ādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat ||
तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया । (१४।१)
tasmin praviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā |
हन्त निर्युक्तम् इत्य् उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥ (१४।२)
hanta niryuktam ity uktvā rāmaḥ kavacam āviśat ||
बभूव रामस् तिमिरे विधूमो ऽग्निर् इवोत्थितः ॥ (१५।२)
babhūva rāmas timire vidhūmo 'gnir ivotthitaḥ ||
स चापम् उद्यम्य महच् छरान् आदाय वीर्यवान् । (१६।१)
sa cāpam udyamya mahac charān ādāya vīryavān |
बभूवावस्थितस् तत्र ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ॥ (१६।२)
babhūvāvasthitas tatra jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ ||
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च सह चारणैः । (१७।१)
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ |
ऊचुः परमसंत्रस्ता गुह्यकाश् च परस्परम् ॥ (१७।२)
ūcuḥ paramasaṃtrastā guhyakāś ca parasparam ||
एकश् च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ (१८।२)
ekaś ca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati ||
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् । (१९।१)
tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam |
अनीकं यातुधानानां समन्तात् प्रत्यदृश्यत ॥ (१९।२)
anīkaṃ yātudhānānāṃ samantāt pratyadṛśyata ||
सिंहनादं विसृजताम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् । (२०।१)
siṃhanādaṃ visṛjatām anyonyam abhigarjatām |
चापानि विस्फारयतां जृम्भतां चाप्य् अभीक्ष्णशः ॥ (२०।२)
cāpāni visphārayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpy abhīkṣṇaśaḥ ||
विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश् चापि निघ्नताम् । (२१।१)
vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃś cāpi nighnatām |
तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् ॥ (२१।२)
teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tad vanam ||
दुद्रुवुर् यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ॥ (२२।२)
dudruvur yatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan ||
रामो ऽपि चारयंश् चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः । (२४।१)
rāmo 'pi cārayaṃś cakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ |
ददर्श खरसैन्यं तद् युद्धाभिमुखम् उद्यतम् ॥ (२४।२)
dadarśa kharasainyaṃ tad yuddhābhimukham udyatam ||
वितत्य च धनुर् भीमं तूण्याश् चोद्धृत्य सायकान् । (२५।१)
vitatya ca dhanur bhīmaṃ tūṇyāś coddhṛtya sāyakān |
क्रोधम् आहारयत् तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ (२५।२)
krodham āhārayat tīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām ||
दुष्प्रेक्ष्यः सो ऽभवत् क्रुद्धो युगान्ताग्निर् इव ज्वलन् । (२६।१)
duṣprekṣyaḥ so 'bhavat kruddho yugāntāgnir iva jvalan |
तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन् वनदेवताः ॥ (२६।२)
taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prāvyathan vanadevatāḥ ||
तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा । (२७।१)
tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā |
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः ॥ (२७।२)
dakṣasyeva kratuṃ hantum udyatasya pinākinaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.