Rām, 3, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
स विकाङ्क्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिराद् इव ॥ (१।२)
sa vikāṅkṣan bhṛśaṃ rāmaṃ pratasthe nacirād iva ||
तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रम् अन्तरम् आस्थितः । (२।१)
tadāsādya daśagrīvaḥ kṣipram antaram āsthitaḥ |
रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्याम् इव महत्तमः ॥ (४।२)
rahitāṃ sūryacandrābhyāṃ saṃdhyām iva mahattamaḥ ||
ताम् अपश्यत् ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । (५।१)
tām apaśyat tato bālāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
तम् उग्रं पापकर्माणं जनस्थानरुहा द्रुमाः । (६।१)
tam ugraṃ pāpakarmāṇaṃ janasthānaruhā drumāḥ |
समीक्ष्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः ॥ (६।२)
samīkṣya na prakampante na pravāti ca mārutaḥ ||
शीघ्रस्रोताश् च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम् । (७।१)
śīghrasrotāś ca taṃ dṛṣṭvā vīkṣantaṃ raktalocanam |
स्तिमितं गन्तुम् आरेभे भयाद् गोदावरी नदी ॥ (७।२)
stimitaṃ gantum ārebhe bhayād godāvarī nadī ||
रामस्य त्व् अन्तरं प्रेप्सुर् दशग्रीवस् तदन्तरे । (८।१)
rāmasya tv antaraṃ prepsur daśagrīvas tadantare |
अतिष्ठत् प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ (१०।२)
atiṣṭhat prekṣya vaidehīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm ||
शुभां रुचिरदन्तौष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । (११।१)
śubhāṃ ruciradantauṣṭhīṃ pūrṇacandranibhānanām |
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः ॥ (१३।२)
abravīt praśritaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipaḥ ||
ताम् उत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनाम् इव श्रियम् । (१४।१)
tām uttamāṃ trilokānāṃ padmahīnām iva śriyam |
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती ॥ (१५।२)
kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī ||
ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीर् अप्सरा वा शुभानने । (१६।१)
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīr apsarā vā śubhānane |
भूतिर् वा त्वं वरारोहे रतिर् वा स्वैरचारिणी ॥ (१६।२)
bhūtir vā tvaṃ varārohe ratir vā svairacāriṇī ||
समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास् तव । (१७।१)
samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanās tava |
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके ॥ (१७।२)
viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇatārake ||
एताव् उपचितौ वृत्तौ सहितौ संप्रगल्भितौ ॥ (१८।२)
etāv upacitau vṛttau sahitau saṃpragalbhitau ||
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी ॥ (२१।२)
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī ||
इह वासश् च कान्तारे चित्तम् उन्मादयन्ति मे ॥ (२२।२)
iha vāsaś ca kāntāre cittam unmādayanti me ||
सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुम् इहार्हसि । (२३।१)
sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastum ihārhasi |
राक्षसानाम् अयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ॥ (२३।२)
rākṣasānām ayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām ||
सम्पन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्य् आचरितुं त्वया ॥ (२४।२)
sampannāni sugandhīni yuktāny ācarituṃ tvayā ||
वरं माल्यं वरं पानं वरं वस्त्रं च शोभने । (२५।१)
varaṃ mālyaṃ varaṃ pānaṃ varaṃ vastraṃ ca śobhane |
भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तम् असितेक्षणे ॥ (२५।२)
bhartāraṃ ca varaṃ manye tvadyuktam asitekṣaṇe ||
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते । (२६।१)
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā śucismite |
नेह गच्छन्ति गन्धर्वा न देवा न च किंनराः । (२७।१)
neha gacchanti gandharvā na devā na ca kiṃnarāḥ |
राक्षसानाम् अयं वासः कथं नु त्वम् इहागता ॥ (२७।२)
rākṣasānām ayaṃ vāsaḥ kathaṃ nu tvam ihāgatā ||
इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगास् तथा । (२८।१)
iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpivyāghramṛgās tathā |
ऋक्षास् तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसि ॥ (२८।२)
ṛkṣās tarakṣavaḥ kaṅkāḥ kathaṃ tebhyo na bibhyasi ||
मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । (२९।१)
madānvitānāṃ ghorāṇāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
कासि कस्य कुतश् च त्वं किंनिमित्तं च दण्डकान् । (३०।१)
kāsi kasya kutaś ca tvaṃ kiṃnimittaṃ ca daṇḍakān |
द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणम् आगतम् । (३१।२)
dvijātiveṣeṇa hi taṃ dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam |
सर्वैर् अतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली ॥ (३१।३)
sarvair atithisatkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī ||
उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च । (३२।१)
upānīyāsanaṃ pūrvaṃ pādyenābhinimantrya ca |
अब्रवीत् सिद्धम् इत्य् एव तदा तं सौम्यदर्शनम् ॥ (३२।२)
abravīt siddham ity eva tadā taṃ saumyadarśanam ||
द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली तम् आगतं पात्रकुसुम्भधारिणम् । (३३।१)
dvijātiveṣeṇa samīkṣya maithilī tam āgataṃ pātrakusumbhadhāriṇam |
अशक्यम् उद्वेष्टुम् उपायदर्शनान् न्यमन्त्रयद् ब्राह्मणवद् यथागतम् ॥ (३३।२)
aśakyam udveṣṭum upāyadarśanān nyamantrayad brāhmaṇavad yathāgatam ||
इयं बृसी ब्राह्मण कामम् आस्यताम् इदं च पाद्यं प्रतिगृह्यताम् इति । (३४।१)
iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmam āsyatām idaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatām iti |
इदं च सिद्धं वनजातम् उत्तमं त्वदर्थम् अव्यग्रम् इहोपभुज्यताम् ॥ (३४।२)
idaṃ ca siddhaṃ vanajātam uttamaṃ tvadartham avyagram ihopabhujyatām ||
निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम् । (३५।१)
nimantryamāṇaḥ pratipūrṇabhāṣiṇīṃ narendrapatnīṃ prasamīkṣya maithilīm |
प्रहस्य तस्या हरणे धृतं मनः समर्पयामास वधाय रावणः ॥ (३५।२)
prahasya tasyā haraṇe dhṛtaṃ manaḥ samarpayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ ||
ततः सुवेषं मृगयागतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा । (३६।१)
tataḥ suveṣaṃ mṛgayāgataṃ patiṃ pratīkṣamāṇā sahalakṣmaṇaṃ tadā |
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन् महद् वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ ॥ (३६।२)
nirīkṣamāṇā haritaṃ dadarśa tan mahad vanaṃ naiva tu rāmalakṣmaṇau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.