Rām, 5, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
ततश्च तत्प्रतिपक्ष तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः । (१।१)
tataśca tatpratipakṣa tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ |
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुर् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrātur uttaram abravīt ||
अवश्यं तु वधाद् अन्यः क्रियताम् अस्य निग्रहः ॥ (२।२)
avaśyaṃ tu vadhād anyaḥ kriyatām asya nigrahaḥ ||
तद् अस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ (३।२)
tad asya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu ||
ततः पश्यन्त्विमं दीनम् अङ्गवैरूप्यकर्शितम् । (४।१)
tataḥ paśyantvimaṃ dīnam aṅgavairūpyakarśitam |
समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ (४।२)
samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ ||
आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् । (५।१)
ājñāpayad rākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः । (६।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ |
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ (६।२)
veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ ||
तैलेन परिषिच्याथ ते ऽग्निं तत्रावपातयन् ॥ (८।१)
tailena pariṣicyātha te 'gniṃ tatrāvapātayan ||
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तान् अपातयत् । (९।१)
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstān apātayat |
स भूयः संगतैः क्रूरै राक्षसैर् हरिसत्तमः । (१०।१)
sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākṣasair harisattamaḥ |
निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ (१०।२)
nibaddhaḥ kṛtavān vīrastatkālasadṛśīṃ matim ||
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः । (११।१)
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ |
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्याम् अहम् इमान् पुनः ॥ (११।२)
chittvā pāśān samutpatya hanyām aham imān punaḥ ||
सर्वेषाम् एव पर्याप्तो राक्षसानाम् अहं युधि । (१२।१)
sarveṣām eva paryāpto rākṣasānām ahaṃ yudhi |
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्ये ऽहम् ईदृशम् ॥ (१२।२)
kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye 'ham īdṛśam ||
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः । (१३।२)
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
अवश्यम् एव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ (१३।३)
avaśyam eva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye ||
कामं बन्धैश्च मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च । (१४।१)
kāmaṃ bandhaiśca me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मे ऽस्ति मनसः श्रमः ॥ (१४।२)
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me 'sti manasaḥ śramaḥ ||
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् । (१५।१)
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
परिगृह्य ययुर् हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ (१५।२)
parigṛhya yayur hṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram ||
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर् घोषयन्तः स्वकर्मभिः । (१६।१)
śaṅkhabherīninādaistair ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ (१६।२)
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm ||
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् । (१८।१)
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān |
रथ्याश्च गृहसंबाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ (१८।२)
rathyāśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca ||
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥ (१९।२)
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ ||
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर् देव्यास्तद् अप्रियम् ॥ (२०।२)
rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsur devyāstad apriyam ||
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः । (२१।१)
yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ |
श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरम् आत्मापहरणोपमम् । (२२।१)
śrutvā tad vacanaṃ krūram ātmāpaharaṇopamam |
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः । (२४।१)
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ (२४।२)
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ ||
यदि कश्चिद् अनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः । (२५।१)
yadi kaścid anukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |
यदि मां तारयत्यार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः । (२७।१)
yadi māṃ tārayatyāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
अस्माद् दुःखान्महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ॥ (२७।२)
asmād duḥkhānmahābāhuḥ śīto bhava hanūmataḥ ||
ततस्तीक्ष्णार्चिर् अव्यग्रः प्रदक्षिणशिखो ऽनलः । (२८।१)
tatastīkṣṇārcir avyagraḥ pradakṣiṇaśikho 'nalaḥ |
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्न् इव शिवं कपेः ॥ (२८।२)
jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsann iva śivaṃ kapeḥ ||
प्रदीप्तो ऽग्निर् अयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ (२९।२)
pradīpto 'gnir ayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ ||
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् । (३०।१)
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam |
शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ (३०।२)
śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ ||
अथवा तद् इदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया । (३१।१)
athavā tad idaṃ vyaktaṃ yad dṛṣṭaṃ plavatā mayā |
रामप्रभावाद् आश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ (३१।२)
rāmaprabhāvād āścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau ||
रामार्थं संभ्रमस्तादृक् किम् अग्निर् न करिष्यति ॥ (३२।२)
rāmārthaṃ saṃbhramastādṛk kim agnir na kariṣyati ||
पुरद्वारं ततः श्रीमाञ् शैलशृङ्गम् इवोन्नतम् । (३५।१)
puradvāraṃ tataḥ śrīmāñ śailaśṛṅgam ivonnatam |
स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनर् आत्मवान् । (३६।१)
sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punar ātmavān |
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥ (३६।२)
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat ||
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः । (३७।१)
vimuktaścābhavacchrīmān punaḥ parvatasaṃnibhaḥ |
रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ॥ (३८।२)
rakṣiṇastān punaḥ sarvān sūdayāmāsa mārutiḥ ||
स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनर् एव लङ्काम् । (३९।१)
sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punar eva laṅkām |
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवांशुमाली ॥ (३९।२)
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivāṃśumālī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.