Rām, 3, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
अब्रवीत् परुषं वाक्यं मारीचो राक्षसाधिपम् ॥ (१।२)
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ mārīco rākṣasādhipam ||
कस् त्वया सुखिना राजन् नाभिनन्दति पापकृत् । (३।१)
kas tvayā sukhinā rājan nābhinandati pāpakṛt |
इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तम् उपरुद्धं बलीयसा ॥ (४।२)
icchanti tvāṃ vinaśyantam uparuddhaṃ balīyasā ||
यस् त्वाम् इच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर ॥ (५।२)
yas tvām icchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara ||
ये त्वाम् उत्पथम् आरूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः ॥ (६।२)
ye tvām utpatham ārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ ||
अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथम् आश्रितः । (७।१)
amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpatham āśritaḥ |
निग्राह्यः सर्वथा सद्भिर् न निग्राह्यो निगृह्यसे ॥ (७।२)
nigrāhyaḥ sarvathā sadbhir na nigrāhyo nigṛhyase ||
धर्मम् अर्थं च कामं च यशश् च जयतां वर । (८।१)
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaś ca jayatāṃ vara |
स्वामिप्रसादात् सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर ॥ (८।२)
svāmiprasādāt sacivāḥ prāpnuvanti niśācara ||
विपर्यये तु तत् सर्वं व्यर्थं भवति रावण । (९।१)
viparyaye tu tat sarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa |
व्यसनं स्वामिवैगुण्यात् प्राप्नुवन्तीतरे जनाः ॥ (९।२)
vyasanaṃ svāmivaiguṇyāt prāpnuvantītare janāḥ ||
तस्मात् सर्वास्व् अवस्थासु रक्षितव्यो नराधिपः ॥ (१०।२)
tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣitavyo narādhipaḥ ||
राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर । (११।१)
rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara |
ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भज्यन्ते सह तेन वै । (१२।१)
ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai |
बहवः साधवो लोके युक्तधर्मम् अनुष्ठिताः । (१३।१)
bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmam anuṣṭhitāḥ |
स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास् तीक्ष्णेन रावण । (१४।१)
svāminā pratikūlena prajās tīkṣṇena rāvaṇa |
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा ॥ (१४।२)
rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā ||
अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः । (१५।१)
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः ॥ (१५।२)
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhir ajitendriyaḥ ||
अत्र किं शोभनं यत् त्वं ससैन्यो विनशिष्यसि ॥ (१६।२)
atra kiṃ śobhanaṃ yat tvaṃ sasainyo vinaśiṣyasi ||
मां निहत्य तु रामो ऽसौ नचिरात् त्वां वधिष्यति । (१७।१)
māṃ nihatya tu rāmo 'sau nacirāt tvāṃ vadhiṣyati |
अनेन कृतकृत्यो ऽस्मि म्रिये यद् अरिणा हतः ॥ (१७।२)
anena kṛtakṛtyo 'smi mriye yad ariṇā hataḥ ||
आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम् ॥ (१८।२)
ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam ||
आनयिष्यामि चेत् सीताम् आश्रमात् सहितो मया । (१९।१)
ānayiṣyāmi cet sītām āśramāt sahito mayā |
नैव त्वम् असि नैवाहं नैव लङ्का न राक्षसाः ॥ (१९।२)
naiva tvam asi naivāhaṃ naiva laṅkā na rākṣasāḥ ||
निवार्यमाणस् तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यम् इदं निशाचर । (२०।१)
nivāryamāṇas tu mayā hitaiṣiṇā na mṛṣyase vākyam idaṃ niśācara |
परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिर् ईरितम् ॥ (२०।२)
paretakalpā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhir īritam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.